अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

६७० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ मार्गपुद्गल-
पुनर्गोत्रेन्द्रियभेदाद् भूयांसो भवन्ति ॥ ४४ ॥
आकाशानन्त्यायतनादिष्विति । भवाग्रवर्ज्येषु त्रिष्वारूप्येषु यथाक्रमं
चत्वारिंशत् द्वात्रिंशच्चतुर्विंशतिश्च भवन्ति । कथं कृत्वा ? आकाशानन्त्यायतने
तावदष्टाविंशत्यां वज्रोपमेष्वाकाशानन्त्यायतनप्रतिपक्षालम्बनात् मार्गान्वय-
ज्ञानाकारैः संप्रयुक्तांश्चतुरः प्रक्षिप्य यावदाकिञ्चन्यायतनप्रतिपक्षालम्बनांश्चतुर
इति द्वादश प्रक्षिप्य चत्वारिंशद्भवन्ति । एवं चतुर्विंशत्यां विज्ञानानन्त्यायतन-
प्रतिपक्षालम्बनांश्चतुरः प्रक्षिप्य, आकिञ्चन्यायतनप्रतिपक्षालम्बनांश्चतुरः
प्रक्षिप्य द्वात्रिंशद्भवन्ति । एवं विंशत्यामाकिञ्चन्यायतनप्रतिपक्षालम्बनांश्चतुरः
प्रक्षिप्य चतुर्विंशतिर्भवन्ति ।
आह—नन्वपदिष्टमधोभूमिप्रतिपक्षालम्बनं तु भवति, तस्यान्योन्यहेतुत्वा-
दिति; अथ कस्मात् स्वभूम्यूर्ध्वभूमिप्रतिपक्षालम्बना एवोक्ता आकाशानन्त्या-
यतनादिसंगृहीताः, नाधोभूमिप्रतिपक्षालम्बना इति ? अत्रोच्यते—अविशेष्य
नवभूमिकमन्वयज्ञानपक्षं मार्गमधोभूमिप्रतिपक्षालम्बनं भवतीत्युक्तम् । न
पुनराकाशानन्त्यायतनादिसंगृहीतस्याधोभूमिप्रतिपक्षालम्बनम् । किं तर्हि ?
स्वभूम्यूर्ध्वभूमिप्रतिपक्षालम्बनमेव । तत्राविशेषरूपेणाधरालम्बनमन्वयज्ञानं
भवति, न विशेषस्वरूपेण । स्वभूम्यूर्ध्वभूम्यालम्बनं तु विशेषरूपेणापि
भवतीति ।
एष तु पूर्वको वैभाषिकाणां स्थापनापक्षः । सामान्यरूपेणैव सर्वमन्वयज्ञान-
पक्षमालम्बतेऽन्वयज्ञानमिति । तथा ह्याचार्यसङ्घभद्रेणोक्तम्—“सर्वं हि मार्गान्व-
यज्ञानं नवभूमिकान्वयज्ञानपक्षालम्बनम्” इति ।
अपरे त्वेवं व्याचक्षते—भावाग्रिकदुःखसमुदयान्वयज्ञानाकारैः सम्प्रयुक्ता
अष्टौ, निरोधान्वयज्ञानाकारैः सम्प्रयुक्ता आकाशानन्त्यायतननिरोधालम्बना-
श्चत्वारः, एवं यावद्भावाग्रिकनिरोधालम्बनाश्चत्वार इति षोडश, मार्गान्वय-
ज्ञानाकारैरपि सम्प्रयुक्ता आकाशानन्त्यायतनप्रतिपक्षालम्बनाश्चत्वारः, एवं
यावद्भावाग्रप्रतिपक्षालम्बनाश्चत्वार इति षोडश । त एते द्विषोडश, पूर्वोक्ताश्चाष्टा-
विति चत्वारिंशदाकाशानन्त्यायतनसंगृहीता वज्रोपमा भवन्ति । विज्ञानानन्त्या-
यतनसंगृहीता द्वात्रिंशत् । आकाशानन्त्यायतननिरोधप्रतिपक्षालम्बनानष्टावपनी-
येति आकिञ्चन्यायतनसंगृहीताश्चतुर्विंशतिः । विज्ञानानन्त्यायतननिरोधप्रतिपक्षा-
लम्बनानप्यपरानष्टावपनीयेति । भवाग्रस्यापि हि तेऽधोभूमिकं प्रतिपक्षमार्ग-
माचक्षत इति ।
पुनर्गोत्रेन्द्रियभेदाद् भूयांसो भवन्तीति । कथम् ? ये यावदष्टौ सर्वप्रथमा
उक्ताः, तेषाम् । यो भावाग्रिकदुःखालम्बनोऽनित्याकारसम्प्रयुक्तो वज्रोपमः,