अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् ६७५
लोकोत्तरेणाप्येवमित्यपरे । किं कारणम् ?
त्यक्ते क्लेशासमन्वयात् ॥ ४६ ॥
यदि ह्यार्यमार्गेण वैराग्यं प्राप्नुवतो लौकिकी विसंयोगप्राप्तिर्नोत्पद्यते, एवं
सति य आर्यमार्गेणाकिञ्चन्यायतनाद् वीतरागो ध्यानं निश्रित्येन्द्रियाणि सञ्चरति, स
कृत्स्नपूर्वमार्ग त्यागात् केवलफलमार्गलाभाच्च ऊर्ध्वभूमिकक्लेशविसंयोगेनासमन्वागतः
स्यात् । त्यक्ते च तस्मिन् पुनरपि तैः क्लेशैः समन्वागतः स्यादिति ॥ ४६ ॥
भवाग्रार्धविमुक्तोर्ध्वजातवत् त्वसमन्वयः ।
असत्यामपि तु तस्यां¹ लौकिक्यां विसंयोगप्राप्तौ न तैः समन्वागमः स्यात् ।
तद्यथा भवाग्रार्धप्रकारविमुक्तस्य असत्यामपि तु लौकिक्यां तद्विसंयोगप्राप्तौ
त्यक्तायामपि चेन्द्रियसञ्चारेण लोकोत्तरायां न पुनस्तैः क्लेशैः समन्वागमो भवति ।
ध्यानं निश्रित्येति । यावच्छैक्षः षड्भूमीर्निश्रित्येन्द्रियाणि सञ्चरति,
नारूप्यमिति । "अशैक्षो नव निश्रित्य भूमीः शैक्षस्तु षड्" (अभि० को० ६.६१)
इति वचनात् । तेनाह—यो ध्यानं निश्रित्येन्द्रियाणि सञ्चरति । स कृत्स्नपूर्व-
मार्ग त्यागादारूप्यमार्गाणां मृद्विन्द्रियसंगृहीतानां पूर्वलब्धानां त्यागात् । केवल-
फलमार्गलाभाच्च केवलस्यानागामिफलस्य तीक्ष्णेन्द्रियस्वभावस्य लाभात् । "स
विशेषं फलं त्यक्त्वा फलमाप्नोति वर्धयन्" (अभि० को० ६.६२) इति वचनात् ।
ऊर्ध्वभूमिकक्लेशविसंयोगेन आरूप्यावचरक्लेशविसंयोगेनासमन्वागतः स्यात् ।
अयं चापरो दोषः—त्यक्ते च तस्मिन्नूर्ध्वभूमिकक्लेशविसंयोगे तैः क्लेशैरूर्ध्व-
भूमिकैः समन्वागतः स्यादिति ॥ ४६ ॥
"भवाग्रार्धविमुक्तोर्ध्वजातवत् त्वसमन्वयः" इति । अर्धेन विमुक्तोर्धविमुक्तः,
भवाग्रादधंविमुक्तो भवाग्रार्धविमुक्तः; ऊर्ध्वं जात ऊर्ध्वजातः, भवाग्रार्धविमुक्त-
श्चोर्ध्वजातश्च भवाग्रार्धविमुक्तोर्ध्वजातौ, तयोरिवेति भवाग्रार्धविमुक्तोर्ध्वजातवत् ।
समन्वयस्तैस्तस्येति वाक्यशेषः । तुशब्दः पूर्वदोषव्यावर्तनार्थम् ।
तमर्थं विवृण्वन्नाह—असत्यामिति विस्तरः । असत्यामपि तस्य पुद्गलस्य
लौकिक्यां विसंयोगप्राप्तौ न तैः क्लेशैः समन्वागमः स्यात् । तद्यथा भवाग्रार्ध-
प्रकारविमुक्तस्येति विस्तरः । तस्य हि लौकिकी भवाग्रार्धप्रकारविसंयोगप्राप्ति-
र्नास्ति; तत्प्रतिपक्षलौकिकमार्गाभावात् । लोकोत्तरा च तद्विसंयोगप्राप्तिर्ध्यानं
१. भवाग्राध०—का० ।