अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम ६७३
अथ शैक्षा धर्माः कतमे ? शैक्षस्यानास्रवाः ।
अशैक्षाः कतमे ? अशैक्षस्यानास्रवाः ।
निर्वाणं कस्मान्न शैक्षम् ? अशैक्षपृथग्जनयोरपि तद्योगात् ।
कस्मान्नाशैक्षम् ? शैक्षपृथग्जनयोरपि तद्योगात् ।
त एते सर्व एवाष्टावार्यपुद्गला भवन्ति । प्रतिपन्नकाश्चत्वारश्च फले स्थिताः ।
तद्यथा—स्रोतआपत्तिफलसाक्षात्क्रियायै प्रतिपन्नकः स्रोतआपन्नः । एवं
यावदर्हत्त्वफलसाक्षात्क्रियायै प्रतिपन्नकोऽर्हन्निति ।
नामत एतेऽष्टौ भवन्ति । द्रव्यतस्तु पञ्च । प्रथमः प्रतिपन्नकः, चत्वारश्च
फलस्थाः । शेषाणां प्रतिपन्नकानां त्रिफलस्थायतिरेकात् ।
आनुपूर्वाधिगमं प्रत्येवमुच्यते । भूयःकामवीतरागौ तु स्यातां दर्शनमार्गे
सकृदागाम्यनागामिफलप्रतिपन्नकौ, न च स्रोतआपन्न-सकृदागामिनाविति ।
प्रकृतिस्थ आर्य इति । असमाहितावस्था सत्त्वानां प्रकृतिः, तत्रस्थ आर्यः
पिण्डपातचारादिगतः । न शिक्षेणशील इति । न शैक्षः स्यादित्यभिप्रायः ।
आशयत इति । छन्दतः । स्थिताध्वगवत् । अध्वग उच्यते योऽध्वानं गच्छति,
संस्थितोऽप्यध्वग इत्युच्यते; गमनाश्रितस्यापरित्यागात् तद्वत् । प्राप्त्यनुषङ्गतश्च ।
शीलसमाधिप्रज्ञानां च प्राप्तयः प्रकृतिस्थस्याप्यनुपज्यन्ते । तस्मात् प्रकृतिस्थोऽपि
नाशिक्षेणशील एवेति ।
शैक्षाशैक्षनिर्देशप्रसङ्गेनेदमुच्यते—अथ शैक्षा धर्माः कतमे इत्यादि ।
शैक्षस्यानास्रवा धर्माः संस्कृतस्वभावाः । एवमशैक्षस्याशैक्षा धर्माः ।
निर्वाणं कस्मान्न शैक्षम् । यच्छैक्षेण प्राप्तमित्यभिप्रायः । अशैक्षपृथग्जनयोरपि
तद्योगादिति । पृथग्जनोऽपि लौकिकमार्गप्राप्तेन निर्वाणेन युज्यते ।
प्रथमः प्रतिपन्नक इति । दर्शनमार्गस्थः । शेषाणामिति विस्तरः ।
शेषाणां प्रतिपन्नकानां सकृदागाम्यनागाम्यर्हत्त्वफलप्रतिपन्नकानां त्रिफलस्था-
व्यतिरेकात् । स्रोतआपत्तिसकृदागाम्यनागामिफलस्थेभ्योऽव्यतिरेकात् ।
सकृदागामिप्रतिपन्नकादयः स्रोतआपन्नादिभ्यो नान्य इत्यर्थः ।
आनुपूर्वाधिगमं प्रत्येवमुच्यत इति । आनुपूर्वेण चतुःफलप्राप्तिं प्रत्युच्यते—
द्रव्यत पञ्चेति । भूयःकामवीतरागौ तु स्याताम् । भूयोवीतरागः क्षीणषट्-
प्रकारः । कामवीतरागः क्षीणनवप्रकारः । दर्शनमार्गे दर्शनमार्गावस्थायां यथाक्रमं