अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

७८ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
मिति। अघं च तदन्यस्य रूपस्य तत्राप्रतिघातात्, सामन्तकं चान्यस्य
रूपस्येत्यपरे।
विज्ञानधातुर्विज्ञानं सास्रवं,
कस्मादनास्रवं नोच्यते ? यस्मादिमे षड् धातव इष्टाः
जन्मनिश्श्रयाः ॥ २८ ॥
एते हि जन्मनः प्रतिसन्धिचित्ताद् यावत् च्युतिचित्तसाधारणभूताः ।
अनास्रवास्तु धर्मा नैवमिति । तदेवं सत्येषां चत्वारो धातव स्प्रष्टव्यधातावन्त-
र्भूताः, पञ्चमो रूपधातौ, षष्ठः सप्तसु विज्ञानधातुष्विति ॥ २८ ॥
ये पुनरिमे अष्टादश धातव उक्तास्तेषा कति सनिदर्शनाः, कत्यनिदर्शनाः ?
सनिदर्शन एकोऽत्र रूपम्;
स हि शक्यते निदर्शयितुम्- इदमिह, अमुत्रेति । उक्त भवति-अनिदर्शनाः
शेषा इति ॥
अघं च तत् । अन्यस्य रूपस्य तत्राप्रतिघातात् । न प्रतिहन्यतेऽन्यद् रूपमस्मिन्निति
कृत्वा । सामन्तकं चान्यस्य रूपस्येति चित्तस्थस्य । अस्मिन् पक्षे कर्मधारय
समासः-अघं च तत् सामन्तकं च तदित्यघसामन्तकम् ।
“विज्ञानं सास्रवम्” इति । जन्मनो हेतोर्विज्ञानस्याभिप्रेतत्वात् । कुत
इति चेत् ? अत आह-यस्मादिमे षड् धातव इष्टाः “जन्मनिश्श्रयाः” । “षड्-
धातुरयं भिक्षो पुरुष " । ) इति, “षट् खलु धातून् प्रतीत्य
मातु कुक्षौ गर्भस्यावक्रान्तिः" ! , इति वचनात् । एते हि
जन्मन इति । विस्तर - एते हि जन्मनो जनकपोषकसंर्वर्धकत्वादाधारभूताः ।
जनको ह्यत्र विज्ञानधातु, प्रतिसन्धिबीजत्वात् । पोषकाणि भूतानि,
तत्सन्निश्रयभावात् । संवर्धकमकाशधातुः, अवकाशदानात् । अत एवैषां धातु-
त्ववचनम् । प्रतिसन्धिं दधत इति धातव । अनास्रवास्तु धर्मा नैवमिति । न
जन्मनिश्श्रयाः, जन्मनिरोधकत्वात् ॥ २८ ॥
“सनिदर्शन एकोऽत्र रूपम्” इति । किमिदं निदर्शनं नाम ? येन विशेषेण
योगाद् तद्वस्तु तथा निदर्शयितुं शक्यते स विशेषो निदर्शनमित्युच्यते । वचनेन
परस्य चक्षुर्विज्ञानमुत्पन्नं वा निदर्शनम्, तेन सह वर्तते सनिदर्शनं एको रूप-
धातुरत्राष्टादशसु धातुषु । रूपधातुरेवैक सनिदर्शन इत्यवधारणादुक्तं भवति ।

[निर्देशः ] प्रथम कोशस्थानम् ७९
कति सप्रतिघाः, कत्यप्रतिघाः ?
सप्रतिघा दश ।
रूपिणः,
य एते रूपस्कन्धसंगृहीता दश धातव उक्तास्ते सप्रतिघाः । प्रतिघो
नाम प्रतिघातः । स च त्रिविधः—आवरण-विषय-आलम्बनप्रतिघातः ।
१. तत्रावरणप्रतिघातः = स्वदेशे परस्योत्पत्तिप्रतिबन्धः । यथा हस्तो हस्ते-
नाहतः¹ उपले वा । उपलोऽपि तयो ।
अनिदर्शनाः शेषा इति । अनेन चास्य सनिदर्शनत्वेन प्राधान्यमुक्तमिति । न
पुनरुक्तदोषप्रसङ्ग इति तत्सिद्धे ।
एते च सनिदर्शनत्वादय प्रभेदाः प्रायेण सूत्रोक्ता एव प्रदर्श्यन्ते । तथा
हि सूत्र उक्तम्—“चक्षुर्भिक्षो आध्यात्मिकमायतनम्, चत्वारि महाभूतान्यु-
पादाय रूपप्रसादो रूप्यनिदर्शनं सप्रतिघम् । यावत्कायो भिक्षो आध्यात्मिक-
मायतनं पूर्ववत् । मनो भिक्षो आध्यात्मिकमायतनमरूप्यनिदर्शनमप्रतिघम् ।
रूपाणि भिक्षो बाह्यमायतनं चत्वारि महाभूतान्युपादायरूपि सनिदर्शनं
सप्रतिघम् । शब्दा हि भिक्षो बाह्यमायतनं चत्वारि महाभूतान्युपादायरूप्य-
निदर्शनं सप्रतिघम् । यावत्स्प्रष्टव्यानि भिक्षो बाह्यमायतनं चत्वारि महाभूतानि
चत्वारि च महाभूतान्युपादायरूप्यनिदर्शनं सप्रतिघम् । धर्मा भिक्षो बाह्यमाय-
तनमेकादशभिरायतनैरसंगृहीतमरूप्यनिदर्शनमप्रतिघम्” ( ) दिति ।
एते च प्रभेदा धातूनामेवा प्रथमकोशस्थानपरिसमाप्तेः कथ्यन्ते, रूपविज्ञान-
विभागत्वात् ।
“सप्रतिघा दश रूपिणः” इति । रूपिग्रहणमरूपिनिरासार्थम् । रूपणं
रूपम्, तदेषामस्तीति रूपिण । दशेति चक्षुर्धात्वादय पञ्च, तद्विषयधातवश्च
पञ्चेति । धर्मधातोर्निरास कथं कृत , स चापि हि रूपीति शक्यते वक्तुम्,
तत्राविज्ञप्तिरूपसद्भावात् ? रूपिण एवेत्यवधारणात् तन्निरासः कृतो भवति ।
ये हि धातव,, रूपिस्वभावा एव ते ग्रहीतव्या । धर्मधातुस्तु रूप्यरूपिस्वभाव
इति । स्वदेशे परस्योत्पत्तिप्रतिबन्ध इति । विस्तर —यत्रैकं सप्रतिघं वस्तु तत्र
द्वितीयस्योत्पत्तिर्न भवति । यथा हस्तो हस्तेनाहतः प्रतिहन्यत उपले वा ।
हस्तो हस्तस्थान उपलस्थाने वा नोत्पद्यते । उपलोऽपि तयो । हस्तोपलयो
स्थान उपलोऽपि नोत्पद्यते ।
१. हस्ते—का० । हस्तेऽभ्याहतः—जा० ।

२. विषयप्रतिघातश्चक्षुरादीनां विषयिणां रूपादिषु विषयेषु । यथोक्तं
प्रज्ञप्तौ—“अस्ति चक्षुर्जले प्रतिहन्यते न स्थले, यथा मत्स्यानाम्; अस्ति स्थले
न जले, प्रायेण मनुष्याणाम्; अस्त्युभयत्र, शिशुमार-मण्डूक-पिशाच-कैवर्त्ता-
दीनाम्; अस्ति नोभयत्र, एतानाकारान् स्थापयित्वा । अस्ति चक्षुर्यद्रात्रौ प्रति-
हन्यते न दिवा, तद्यथा तित्तीलोलूकादीनाम्, दिवा न रात्रौ, प्रायेण मनुष्याणाम्;
रात्रौ दिवा च, श्व-शृगाल-तुरग-द्वीपि-मार्जारौदीनाम्; नोभयत्र, एतानाकारान्
स्थापयित्वा” ( ) इत्ययं विषयप्रतिघातः ।
३. आलम्बनप्रतिघातश्चित्तचैत्तानां स्वेष्वालम्बनेषु ।
कः पुनर्विषयालम्बनयोर्विशेषः ? १ यस्मिन् यस्य कारित्रं स तस्य विषयः ।
यच्चित्तचैत्तैर्गृह्यते तदालम्बनम् । कुतः पुनः स्वस्मिन् विषये प्रवर्त्तमानमालम्बने
वा प्रतिहन्यत इत्युच्यते ? तस्मात् परेणाप्रवृत्तेः ।
निपातो वाऽत्र प्रतिघातो या स्वविषये प्रवृत्तिः ।
तदिहावरणप्रतिघातेन दशानां सप्रतिघत्वं वेदितव्यम्, अन्योन्यावरणात् ।

जले प्रतिहन्यत इति । जले स्वविषये प्रवर्त्तत इत्यर्थः । प्रायेण मनुष्याणा-
मिति । प्रायग्रहणं कैवर्तादिनिवृत्त्यर्थम् । अस्ति नोभयत्रेति । गर्भे नियतमृत्यूनाम् ।
एतानाकारानिति । एतान् प्रकारानित्यर्थ । तित्तीला बद्दुलय । मार्जरादीना-
मिति । आदिग्रहणेन चौरमनुष्यादीना व्याघ्रादीना च ग्रहणम् ।
यस्मिन् यस्य कारित्रं स तस्य विषय इति । कारित्रम्=पुरुषकार. । चक्षु-
श्रोत्रादीना रूपशब्दादिष्वालोचनश्रवणादि कारित्रम् । तच्च स्वचित्तचैत्तान्
प्रत्याश्रयभावशक्तिविशेषलक्षणं वेदितव्यम् । यच्चित्तचैत्तैर्गृह्यते दण्डावस्तम्भन-
योगेन तदालम्बनं रूपादि । तदेवं सति चित्तचेत्तानामेवालम्बनम् । विषयः
पुनश्चक्षुरादीनामपि, न केवलं चित्तचैत्तानाम् । तस्मात् परेणाप्रवृत्तेरिति । यो
हि लोके यत परेण न प्रवर्त्तते स तत्र प्रतिहन्यते—काष्ठे, कुड्ये वा । तथा
चक्षुरादि विषयात् परेण न कारित्रं करोति । विषय एव तु करोति । तस्मात्
तत्र प्रतिहन्यत इत्युच्यते ।
निपातो वात्र प्रतिघात इति । विस्तर—अत्र विषये निपतनं निपातः
या स्वविषये प्रवृत्तिः । कारित्रमित्यर्थः ।
तदिहावरणप्रतिघातेनेति । विस्तर—‘सप्रतिघा दश’ इत्यत्रावरणप्रति-
घातेन ते दश धातव सप्रतिघा अभिप्रेता. । तत्र विषयालम्बनप्रतिघाताभ्या
१. का०—का० ।

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् ८१
ये धर्मा विषयप्रतिघातेन सप्रतिघा आवरणप्रतिघातेनापि त इति चतुः-
कोटिकः । प्रथमा कोटिः—सप्त चित्तधातवो धर्मधातुप्रदेशश्च यः सम्प्रयुक्तः ।
द्वितीया—पञ्च विषयाः । तृतीया—पञ्चेन्द्रियाणि । चतुर्थी—धर्मधातुप्रदेशः
सम्प्रयुक्तकवर्ज्यः ।
ये धर्मा विषयप्रतिघातेन सप्रतिघा आलम्बनप्रतिघातेनापि त इति
पश्चात्पादकः ।
ये तावदालम्बनप्रतिघातेनापि ते स्युर्विषयप्रतिघातेनैव, नालम्बनप्रतिघातेन;
पञ्चेन्द्रियाणि ।
“यत्रोत्पित्सोर्मनसः प्रतिघातः शक्यतेऽन्यैः१ कर्तुम् ।
तत् सप्रतिघं ज्ञेयम्, विपर्ययादप्रतिघमिष्टम्” ॥
इति भदन्तकुमारलातः ।
उक्ताः सप्रतिघाः, अप्रतिघाश्च ॥
एषामष्टादशधातूनां कति कुशलाः ? कत्यकुशलाः ? कत्यव्याकृताः ?
अव्याकृता अष्टौ,
चित्तचैत्तानामपि सप्रतिघत्वप्रसङ्गात् चतुःकोटिकः प्रश्नः। चतुष्कोण-, चतु-प्रकार
इत्यर्थः ।
पश्चात्पादक इति । यदि प्रश्नस्य पश्चाद्भागं गृहीत्वा विसर्जनाव्योतिष्ठते
स पश्चात्पादक । यदि पूर्वं भागं गृहीत्वा स पूर्वपादकः । विषयप्रतिघातेनापि
त इति । चित्तचेत्ता । ते हि विषयप्रतिघातेनालम्बनप्रतिघातेन च सप्रतिघाः ।
पञ्चेन्द्रियाणि नालम्बनप्रतिघातेन सप्रतिघानि, अनालम्बनत्वात् ।
यत्रोत्पित्सोर्मनस इति । विस्तरः—यत्राश्रय आलम्बने वा उत्पत्तुकामस्य
मनस. प्रतिघातोऽनुत्पत्तिः शक्यतेऽन्यैः कर्तुमन्तरावरणेन, तदेव सप्रतिघम्;
तेनान्तरावरणलक्षणेन प्रतिघेन सप्रतिघत्वात् । स्वदेशे परस्योत्पत्तिप्रति-
बन्धलक्षणेन प्रतिघातेन सप्रतिघत्वादित्यपरे । किं पुनस्तत् ? पञ्चेन्द्रियपञ्च-
विषयधातुस्वभावम् । विपर्ययादप्रतिघमिष्टम् । यत्रोत्पित्सोर्मनस प्रतिघातो न
शक्यते परै कर्तुम् । यथा मनोधातोर्धर्मधातोश्च मनोविज्ञानोत्पत्तावन्तरावरणं
न शक्यते परै. कर्तुम् । अत सप्तचित्तधातुधर्मधातुस्वभावमप्रतिघमिति सिद्धम् ।
“अव्याकृता अष्टौ” इति । अव्याकृता एवाष्टावित्यवधारणम् ।
१. शक्यते परैः—का० ।
अभि० को० ६

Here is the transcription of the Sanskrit text from the image, line by line:

८२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
कतमे अष्टौ ? य एते सप्रतिघा दशोक्ताः,
त एवारूपशब्दकाः ॥ २९ ॥
पश्चेन्द्रियाणि गन्धरसस्प्रष्टव्या धातवश्च—एतेऽष्टौ कुशलाकुशलभावेना-
व्याकरणादव्याकृताः ;
विपाकं प्रत्यव्याकरणादित्यपरे । एवमनास्रवेऽपि प्रसङ्गः ॥ २९ ॥
त्रिधान्ये,
अन्ये दश धातवः कुशलाकुशलाव्याकृताः ।
तत्र सप्त धातवोऽलोभादिसम्प्रयुक्ताः कुशलाः, लोभादिसम्प्रयुक्ता अकुशलाः,
अन्ये अव्याकृताः ।
धर्मधातुरलोभादिस्वभावसम्प्रयुक्तसमुत्थः प्रतिसंख्यानिरोधश्च कुशलः,
लोभादिस्वभावसम्प्रयुक्तसमुत्थोऽकुशलः, अन्योऽव्याकृतः ।
कुशलाकुशलभावेनाव्याकरणादव्याकृताः । ये कुशलाकुशलव्यतिरिक्तास्त
एवाव्याकृता इहाभिप्रेता । न तु कुशला , अकुशलाव्याकृताव्थाकरणात् ।
नाप्यकुशला , कुशलाव्याकृताभ्याकरणात् । कुशलाकुशलाना कुशलाकुशल-
भावेन व्याकृतत्वात् । संकेत रूढ्यपेक्षा हि शब्दप्रवृत्ति ॥ २९ ॥
“त्रिधान्ये” इति । धातव इत्यधिकृतम् । त्रेधैवान्ये, नैकधा, न द्विधेत्य-
वधारणम् । अलोभादिसम्प्रयुक्ताः कुशला इति । विस्तर —अलोभाद्वेषामोहरुह्व-
पत्रपात्सम्प्रयुक्ता सप्त चित्तधातव कुशला । लोभद्वेषमोहाह्रयनपत्राप्यासम्प्रयुक्ता
अकुशलाः । कुत्सिताञ्छलिता गता अपक्रान्त इति कुशला । प्रज्ञा वा कुश
इव तीक्ष्णेति कुश , तं लान्ति आददत इति कुशला । तद्विपरीता अकुशला' ।
अन्ये त्वलोभादिलोभाद्यसम्प्रयुक्ता अव्याकृताः ।
धर्मधातुरिति । विस्तर —अलोभादिस्वभावो योऽयमुक्त । अलोभादि-
सम्प्रयुक्तो वेदनादि । अलोभादिसमुत्थो विप्रयुक्त प्राप्तिजात्यादि, अविज्ञप्तिश्च।
प्रतिसंख्यानिरोधश्चापर इति चतुर्विध कुशलो धर्मधातु । लोभादिस्वभावसम्प्रयुक्त-
समुत्थोऽकुशलः । अन्योऽव्याकृतः । यो नालोभादिस्वभावसम्प्रयुक्तसमुत्थ', नापि
लोभादिस्वभावसम्प्रयुक्तसमुत्थ , आकाशमप्रतिसंख्यानिरोध , तेषा च यथा-
सम्भवं प्राप्तिजात्यादय —एषोऽव्याकृतो धर्मधातु ।

[Header]
प्रथमं कोशस्थानम् ८३

पशब्दधातू कुशलाकुशलचित्तसमुत्थौ कुशलाकुशलौ कायवाग्विज्ञप्ति-
तदन्याव्याकृतौ ।
उक्तः कुशलादिभावः ॥
षामष्टादशधातूनां कति कामधात्वाप्ताः ? कति रूपधात्वाप्ताः ?
कामधात्वाप्ताः सर्वे
आप्ता अवियुक्ताः । कामधातुप्रतिसंयुक्ता इत्यर्थः ।
रूपे चतुर्दश ।
रूपधातौ चतुर्दश धातवः ।
विना गन्धरसघ्राणजिह्वाविज्ञानधातुभिः ॥ ३० ॥
हि गन्धरसौ न स्तः; तयोः 'कवलीकाराहारत्वात्, तद्वीतरागाणां च
ततो घ्राणजिह्वाविज्ञाने अपि न स्तः; आलम्बनाभावात् ।
एवं तर्हि स्प्रष्टव्यधातोरपि तत्राभावप्रसङ्गः ? कवलीकाराहारत्वात् ।
गन्धरसयोरप्येष प्रसङ्गः ? नास्ति विनाऽभ्यवहारेण गन्धरसयोः परिभोगः ।
स्प्रष्टव्यस्येन्द्रियाश्रयाधारप्रावरणभावेन ।

दन्यावव्याकृताविति । ताभ्यां कुशलाकुशलचित्तसमुत्थाभ्यां रूपशब्दधातु-
रूपशब्दधातू अव्याकृतचित्तसमुत्थौ कायवाग्विज्ञप्तिसंगृहीतौ विज्ञ-
हीती चाव्याकृतौ ।
कामधात्वाप्ताः सर्वे" इति । कामधात्वाप्ताः सर्व एवेत्यवधार्यते, अष्टादश-
मात्रसंग्रहात् । न तु प्रत्येकम्; साकल्यत ।
त आह—"रूपे चतुर्दश" इति । तयोः कवलीकाराहारत्वादिति । तयो-
रयोः । गन्धोऽपि हि कवलीकाराहारः सूक्ष्मः । तत्राभावप्रसङ्ग
तत्र रूपधातौ स्प्रष्टव्यधातोरभावप्रसङ्गः, कवलीकाराहारत्वात् ।
आहारः कामे त्र्यायतनात्मक" (अभि० को० ३.२९)
द्धान्तात् । गन्धरसयोरप्येष प्रसङ्ग इति । यौ नाहारस्वभावौ तौ तत्र
मित्यर्थः । अस्ति तु स्प्रष्टव्यस्येति । किम् ? परिभोगः । इन्द्रियाश्रया-
आधारभावेन, प्रावरणभावेन च ।
• कवलीकारा०-का० ।

८२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
तस्मादभ्यवहारवीतरागाणां गन्धरसौ तत्र निष्प्रयोजनौ, न तु स्प्रष्टव्यम् ।
अन्ये पुनराहुः—ध्यानसमापत्तिसंनिश्रयेणेह रूपाणि सन्दृश्यन्ते, शब्दाश्च
श्रूयन्ते । प्रस्रब्धिसहगतेन स्प्रष्टव्यविशेषेण च कायोऽनुगृह्यते । अत एषामेव
त्रयाणां ध्यानोपपत्तौ सम्भवः, न गन्धरसयोरिति ।
एव तर्हि घ्राणजिह्वेन्द्रिययोरभावप्रसङ्गः; निष्प्रयोजनत्वात् ? अस्ति प्रयो-
जनम्, ताभ्यां हि विनाऽऽश्रयशोभैव न स्यादिति व्यवहारश्च ? यद्येतत् प्रयो-
जनम्, अधिष्ठानमेवास्तु शोभार्थं वचनार्थं च, मा भूदिन्द्रियम् ।
नानिन्द्रियमधिष्ठानं सम्भवति, पुरुषेन्द्रियाधिष्ठानवत् ?
अन्ये पुनराहुरिति भदन्तश्रीलातः¹ । प्रस्रब्धिसहगतेनेति । प्रस्रब्धिसहोत्पन्नेन
कायकर्मण्यतासहगतेनेत्यर्थः ।
अत्राचार्यो भदन्तश्रीलातमतमनादृत्य वैभाषिकमतं सावकाशं दृष्ट्वा विनि-
श्चयमारभते—एवं तहीँति । विस्तर.—वैभाषिकैरेतत् प्रतिज्ञातम्—'न
स्तो रूपधातौ गन्धरसौ; निःप्रयोजनत्वात्, स्त्रीपुरुषेन्द्रियविषयवत्' इति ।
तं पक्षमाचार्यो दूषयति—दुष्टोऽयं पक्षः, धर्मिविशेषविपर्ययापक्षालत्वात् ।
रूपधातौ गन्धरसाख्यो हि धर्मी विद्यमानस्वग्राहकोऽभिप्रेत । तस्याविद्यमान-
स्वग्राहकत्वं प्राप्नोति, यथा हि स्त्रीपुरुषेन्द्रियविषयो निःप्रयोजनत्वेनाविद्यमान-
स्वग्राहको भवति तथा गन्धरसाख्योऽपि विषयः प्राप्नोति । स्फुटमप्यनुमान-
मस्ति येनैष धर्मिविशेषविपर्ययो व्यज्यते—'न स्तो रूपधातौ घ्राणजिह्वेन्द्रिये,
निःप्रयोजनविषयत्वात्, स्त्रीपुरुषेन्द्रियविषयवदिति ।
वैभाषिकदेशीयः कश्चित् प्रतिविधत्ते—अस्ति प्रयोजनमिति । विस्तर.—
ताभ्या घ्राणजिह्वेन्द्रियाभ्यां विना शरीरशोभैव न स्यात् । वाग्विज्ञप्तिश्च । अनेन
दृष्टबाधेन प्रसङ्गं निवर्तयति । अनुमानं ह्यत्र दृष्टं बाधते । किं तदिति ?
उच्यते—'स्तो रूपधातौ घ्राणजिह्वेन्द्रिये सप्रयोजनत्वाच्चक्षुरिन्द्रियवद्' इति ।
आचार्य आह—यद्येतत्प्रयोजनमिति । विस्तर.—अधिष्ठानेनैवाश्रयशोभावचनं च
भवति नेन्द्रियेणेति सप्रयोजनत्वस्य हेतोरसिद्धता दर्शयति ।
वैभाषिकदेशीय आह—नानिन्द्रियमधिष्ठानमिति । विस्तर.—न रूपधातौ
सम्भवत्यनिन्द्रियं घ्राणजिह्वेन्द्रियाधिष्ठानम्, इन्द्रियाधिष्ठानत्वात्, पुरुषेन्द्रिया-
धिष्ठानवदिति । एतेन सप्रयोजनत्वस्य सिद्धता स्थापयति । आचार्य आह—
१. मदन्तभीलाभः—पाठ० ।

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् ८५
युक्तस्तदसम्भवः; निष्प्रयोजनत्वात् । घ्राणजिह्वाधिष्ठानं तु सप्रयोजनम् ।
अतोऽस्य विनाऽपीन्द्रियेण युक्तः सम्भवः ।
निष्प्रयोजनापीन्द्रियाभिनिर्वृत्तिर्भवति, यथा गर्भे नियतमृत्यूनाम् ।
स्यान्नाम निःप्रयोजना, न तु निर्हेतुका । कश्च हेतुरिन्द्रियोत्पत्तेः ? इन्द्रिय-
सतृष्णस्य कर्मविशेषः । यश्च विषयाद् वितृष्णः, स नियतेमिन्द्रियादपीति न
तद्विषयवीतरागाणां घ्राणजिह्वेन्द्रिये सम्भवितुमर्हतः ।
पुरुषेन्द्रियमपि वा किं न निर्वर्त्तते ? अशोभाकरत्वात् ।
युक्तस्तदसम्भव इति । विस्तरः—युक्तस्तत्र पुरुषेन्द्रियाधिष्ठानस्यासम्भवः,
निःप्रयोजनत्वात् । घ्राणजिह्वेन्द्रियाधिष्ठानं त्वाश्रयशोभाभिव्याहारप्रयोजन-
त्वात् सप्रयोजनम् । अतोऽस्य विनापीन्द्रियेण युक्तः सम्भवः । साधनं
त्वत्रोच्यते—'सम्भवति रूपधातावनिन्द्रियं घ्राणजिह्वेन्द्रियाधिष्ठानम्, सप्रयो-
जनत्वात्, चक्षुरिन्द्रियाधिष्ठानवद्' इति । अनेन तामेव सप्रयोजनत्वस्यासिद्धतां
व्यवस्थापयति ।
एवमत्र सप्रयोजनत्ववादिनी वैभाषिकदेशीये कस्मिंश्चिन्निषिद्धे यदेतदा-
दावुक्तम्—'एवं तर्हि घ्राणजिह्वेन्द्रिययोरप्यभावप्रसङ्गः, निःप्रयोजनत्वात्'
इति, तद्दूषणाभासतां दर्शयन्तो वैभाषिका आहुः—निष्प्रयोजनापीति । विस्तर,-
यथा गर्भे नियतमृत्यूनाम् निष्प्रयोजनाभिनिर्वृत्तिः । न हि तेषा रूपदर्शनादि-
र्भवति । एवं रूपधातौ घ्राणजिह्वेन्द्रियाभिनिर्वृत्तिर्निष्प्रयोजनापि भविष्यतीति ।
तेन 'न स्तो रूपधातौ घ्राणजिह्वेन्द्रिये, निःप्रयोजनत्वात् पुरुषेन्द्रियवद्' इति
निःप्रयोजनत्वमनेकान्तिकं प्रदर्श्यते ।
आचार्य आह—स्यान्नाम निःप्रयोजनेति । विस्तरः—भवेन्निःप्रयोजनेन्द्रिया-
भिनिर्वृत्तिः, न तु निर्हेतुका; संस्कृतानां सहेतुकत्वात् । यश्च विषयाद्वितृष्णः स
नियतमिन्द्रियादपीत्यनेन हेत्वभावः प्रदर्श्यते । ततश्चैवं साधनमुच्यते—'न स्तो
रूपधातौ घ्राणजिह्वेन्द्रिये, निर्हेतुकत्वात्, निर्हेतुकाङ्कुरवत्, पुरुषेन्द्रियवद्वा' । पुरुषे-
न्द्रियमपि वा किं न निर्वर्तेत इत्याचार्य एव विकल्पं बाहयति । कोऽभिप्रायः ?
यदि नि प्रयोजना हेतुमन्तरेणापि वा घ्राणजिह्वेन्द्रिययोरुत्पत्तिः पुरुषेन्द्रियमपि
वा किं न निर्वर्तते । वैभाषिकाणा ह्ययं पक्ष—'सघ्राणजिह्वेन्द्रियो रूपधातु-
सत्त्वसन्तानः, रूपिप्राणित्वात्, कामावचरसत्त्वसन्तानवद्' इति । आचार्यस्तु
'पुरुषेन्द्रियमपि किं न निर्वर्त्तते' इत्यनेन तस्य पक्षस्य धर्मिविशेषविपर्ययं
दर्शयति—अविद्यमानपुरुषेन्द्रियो रूपधातुसत्त्वसन्तानो धर्मी, तस्य विपर्ययो
विद्यमानपुरुषेन्द्रियत्वमिति । वैभाषिकाः परिहरन्ति—अशोभाकरत्वादिति ।

कोशगतवस्तिगुह्यानां किं न शोभते १ ।
न च प्रयोजनवशादुत्पत्तिः, किं तर्हि ? स्वकारणोत्पद्यत्वाद् २ । इत्यशोभा-
करस्यापि स्यादेव सति हेतावुत्पत्तिः ।
सूत्रं तर्हि विरुध्यते—“अविकला अहीनेन्द्रियाः” इति ? यानि
तत्रेन्द्रियाणि तैरविकला अहीनेन्द्रिया इति कोऽत्र विरोधः । इतरथा हि
पुरुषेन्द्रियस्यापि स्यात् प्रसङ्गः ।
एव तु वर्णयन्ति—स्त एव तत्र घ्राणजिह्वेन्द्रिये, न तु गन्धरसौ ।
आत्मभावमुखेन हि षडायतने तृष्णासमुदाचारः, न विषयमुखेन ।
कथमिति न रूपधातौ पुरुषेन्द्रियमस्ति ? अशोभाकरत्वात्, काणकुण्ठववत् ।
तदनुमानबाधनाच्च विपर्यत्यस्माकमेषा प्रतिज्ञा, ‘यदि दृष्टं न बाधते’ इति
नैयायिकसिद्धान्तादित्यभिप्राय । आचार्य आह—कोशगतवस्तिगुह्याना किं न
शोभते । वस्तौ गुह्यं वस्तिगुह्यम् । वस्तिर्येन तत्पुरुषेन्द्रियं वेष्टितम् । गुह्यम्=
[L1

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् ८७
पुरुषेन्द्रिये तु मैथुनस्पर्शमुखेनेति ।
तस्मात् सिद्धमेतद्—रूपधात्वाप्ताश्चतुर्दश धातव इति ॥ ३० ॥
आरूप्याप्ता मनोधर्ममनोविज्ञानधातवः ।
रूपवीतरागाणां तत्रोपपत्तिः, अतोऽत्र दश रूपस्वभावा धातवस्तदाश्रया-
लम्बनाश्च पञ्च विज्ञानधातवो न सम्भवन्ति ॥
कति सास्रवाः ? २ • कत्यनास्रवाः २ य एते मनोधर्ममनोविज्ञानधातव उक्ताः
सास्रवानास्रवा एते त्रयः;
ये मार्गसत्यासस्कृतसंगृहीतास्तेऽनास्रवाः, अन्ये सास्रवाः ।
शेषास्तु सास्रवाः ॥ ३१ ॥
पञ्चदश धातव शेषास्त्वेकान्तसास्रवाः ॥ ३१ ॥
रूपधातौ, सहेतुकाङ्कुरादिवदिति । अनेन च—'न स्तो रूपधातौ घ्राणजिह्वे-
न्द्रिये निर्हेतुकत्वाद्' इति यत्साधनमुक्तं तदसिद्धमिति प्रतिपादयन्ति । पुरुषेन्द्रिये
तु मैथुनस्पर्शमुखेन । किम् ? तृष्णासमुदाचार इति प्रकृतम् । मैथुनस्पर्शवीत-
रागाश्च रूपावचरा सत्त्वा । तस्मात् तत्र न तृष्णापूर्वकं कर्म भवति । तस्माद-
हेतुकत्वात् तत्र पुरुषेन्द्रियं नास्ति, निर्हेतुकाङ्कुरादिवदिति सिद्धं रूपधातौ
चतुर्दशैव धातव इति ॥ ३० ॥
“आरूप्याप्ताः” इति । विस्तर —“मनोधर्ममनोविज्ञानधातवः” एवारूप्याप्ता
इत्यवधारणादन्ये धातवो न सन्तीत्युक्तं भवति । यस्माद् रूपवीतरागाणां तत्रोप-
पत्तिरतो दश रूपस्वभावा धातवः । चक्षुरादय पञ्च रूपादयश्चापि पञ्च न सन्ति ।
तदाश्रयालम्बनाश्च पञ्च विज्ञानधातवो न सन्तीति । ते चक्षुरादयो रूपादयश्च
यथाक्रममाश्रया आलम्बनानि च येषा त इमे तदाश्रयालम्बना । आश्रयाणा
चक्षुरादीनामाालम्बनानां च रूपादीनामभावात् तेऽपि चक्षुर्विज्ञानादिधातव-
स्तत्र न सन्ति ।
“सास्रवानास्रवा एते त्रयः” इति । एत एव त्रय सास्रवानास्रवा इत्यव-
धारणम् ।
“शेषास्तु सास्रवाः” इति । किमर्थमिदमुच्यते, नन्वेत एव त्रय. सास्रवा-
नास्रवा इत्यवधारणाच्छेषा सास्रवा इति सिद्धम् ? न सिद्धम्, कथम् ? शेषाः
सास्रवा एव नास्रवा एव वा स्युरित्याशङ्का, तन्निवृत्त्यर्थमिदमुच्यते—शेषा.
सास्रवा एवेति ॥ ३१ ॥

८८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
कति सवितर्काः सविचाराः ? कत्यवितर्का विचारमात्राः ? कत्यवितर्का
अविचाराः ?
सवितर्कविचारा हि पञ्च विज्ञानधातवः ।
नित्यमेते वितर्कविचाराभ्यां संयुक्ताः । अवधारणार्थो हि-शब्दः ।
अन्त्यास्त्रयस्त्रिप्रकाराः,
मनोधातुः, धर्मधातुः, मनोविज्ञानधातुश्चान्त्यः । एते त्रयस्त्रिप्रकाराः ।
तत्र मनोधातु , मनोविज्ञानधातु., सम्प्रयुक्तश्च धर्मधातुरन्यत्र वितर्कविचाराभ्यां
कामधातौ प्रथमे च ध्याने सवितर्काः सविचाराः ।, ध्यानान्तरेऽवितर्का विचार-
मात्राः । द्वितीयाद् ध्यानात् प्रभृत्याभवाभावादवितर्का अविचारा ।
सर्वश्चासम्प्रयुक्तो धर्मधातुर्ध्यानान्तरे च विचार. । वितर्कस्तु नित्यम-
वितर्को विचारमात्रः, द्वितीयवितर्काभावात्, विचारसम्प्रयोगाच्च ।
कामधातौ प्रथमे ध्याने विचार एषु त्रिप्रकारेषु, नान्तर्भवति, स कथं
“सवितर्कविचारा हि पञ्च विज्ञानधातवः” इति । सवितर्कसविचारा एवेति
हिशब्दोऽवधारणे ।
“अन्त्यास्त्रयस्त्रिप्रकाराः” इति । अन्त्या एव त्रिप्रकारा इत्यवधारणम् ।
अन्यत्र वितर्कविचाराभ्यामिति । वितर्कविचारौ सम्प्रयुक्तकधर्मधातुस्वभावौ,
तयोरत्र ग्रहणप्रसङ्ग इति परिवर्ज्येते । वितर्को हि द्वितीयप्रकारान्तरेऽन्तर्भावि-
ष्यति । विचारोऽपि ध्यानान्तरजस्तृतीये प्रकारेऽन्तर्भवति । तदन्यस्तु त्रिष्वपि
प्रकारेषु नान्तर्भवतीति वक्ष्यति । त एते मनोधात्वादय. सम्प्रयुक्तकधर्मधातु-
पर्यन्ता. कामधातौ प्रथमे च ध्याने ससामन्तके मौले सवितर्काः सविचाराः,
वितर्कविचारसम्प्रयोगात् । अत एव ध्यानान्तरेऽवितर्काः वितर्काभावात् ।
विचारमात्राः, विचारसम्प्रयोगात् । अत एव द्वितीयात् प्रभृति यावद्भवाग्रं तयोर-
भावादवितर्का अविचाराः। सर्वश्चासम्प्रयुक्तो धर्मधातुरिति यथासम्भवं त्रैधातुक-
रूपचित्तविप्रयुक्ता असंस्कृताश्च । ध्यानान्तरे च विचारोऽवितर्को वितर्काभावात् ।
अविचारो द्वितीयविचाराभावात् ।
विचार एषु त्रिषु प्रकारेषु नान्तर्भवतीति । कामधातुप्रथमध्यानभूमिको
विचार. प्रथमे तावत् प्रकारे नान्तर्भवति-सवितर्कं सविचार इति । स हि
सवितर्क. सम्भवति, न तु सविचार., विचारासम्प्रयोगात् । द्वितीयेऽपि नान्त-

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् ८९
वक्तव्यः ? अविचारो वितर्कमात्र ; द्वितीयविचाराभावात् , वितर्कसम्प्रयोगाच्च ।
अत एवोच्यते—"स्युः सवितर्कसविचाराया भूमौ धर्माश्चतुःप्रकाराः—सवितर्काः
सविचारा विचारवितर्कवर्ज्याः सम्प्रयुक्ताः, अवितर्को विचारमात्रो वितर्कः;
अवितर्का अविचारा असम्प्रयुक्ताः, अविचारो वितर्कमात्रो विचारः" इति ।
शेषा उभयवर्जिताः ॥ ३२ ॥
दश रूपिणो धातवः शेषा नित्यमवितर्का अविचाराः; असम्प्रयोगित्वात् । ३२ ॥
यदि पञ्च विज्ञानकायाः सवितर्काः सविचाराः, कथमविकल्पका इत्युच्यन्ते ?
निरूपणानुस्मरणविकल्पेनाविकल्पकाः ।
त्रिविधः किल विकल्पः—स्वभाव-अभिनिरूपण-अनुस्मरणविकल्पः ।
तदेषां स्वभावविकल्पोऽस्ति, नेतरौ । तस्मादविकल्पका इत्युच्यन्ते । यथा—
भवति—अवितर्को विचारमात्र इति, वितर्कसंप्रयोगाद् द्वितीयविचारा-
भावाच्च । तृतीयोऽपि नान्तर्भवति—अवितर्कोऽविचार इति । स हि यद्यप्य-
विचारो द्वितीयविचाराभावात्, न त्ववितर्को वितर्कसंप्रयोगात् । स कथं
वक्तव्यः ? इत्यत आह—अविचारो वितर्कमात्र इति । द्वितीयविचाराभावादविचारः ।
वितर्कसंप्रयोगाद् वितर्कमात्रः । अत एवेति । यस्मात् सवितर्कसविचाराणां
भूमौ विचार एव चतुर्थप्रकारो भवति । अविचारो वितर्कमात्र इति ।
शेषा उभयवर्जिताः इति । शेषा दशरूपिणो धातव उक्ताः । तेऽवितर्का
विचारमात्रा वा अवितर्का अविचाराः स्युरित्याशङ्कायामवधार्यं तदुभयवर्जिता
एव, शेषा अवितर्का अविचारा एवेत्यर्थः ॥ ३२ ॥
कथम् अविकल्पका इत्युच्यन्त इति । "चक्षुर्विज्ञानसंसर्गी नीलं विजानाति
नो तु नीलम्" इति वचनात् । त्रिविधः किल विकल्प इति । किलशब्दः परमतद्यो-
तनार्थः । स्वाभिप्रायस्तु—चेतनाप्रज्ञाविशेष एव वितर्क इति, न स्वभाव-
विकल्पोऽन्यो धर्मोऽस्तीति। तथा ह्यनेन पञ्चस्कन्धके उक्तम्—"वितर्कः कतमः ?
पर्येषको मनोजल्पश्चेतनाप्रज्ञाविशेषो या चित्तस्यौदारिकता । विचारः कतमः ?
प्रत्यवेक्षको मनोजल्प, तथैव या चित्तस्य सूक्ष्मता अनभ्यूहावस्थाया चेतना,
अभ्यूहावस्थाया प्रज्ञेति व्यवस्थाप्यते" । तदेषा स्वभावविकल्पोऽस्तीति । तदिति
वाक्योपन्यासे निपात, तस्मादर्थे वा । स्वभावेनेव विकल्प औदारिकलक्षण-
त्वात् । स्वभावविकल्पो वितर्कः । स एषां पञ्चाना विज्ञानकायाना सम्प्रयोगतो-
ऽस्ति । तस्मात् सविकल्पा उक्ताः । नेतरा॒वभिनिरूपणानुस्मरणविकल्पावेषां

६० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [धातु-
एकपादकोऽप्योऽपादक इति । तत्र स्वभावविकल्पो वितर्कः । स चैतेषु
पश्चान्निर्देश्यते ।
इतरौ पुनः किंस्वभावौ ? यथाक्रमम्—
तौ प्रज्ञा मानसी व्यग्रा स्मृतिः सर्वैव मानसी ॥ ३३ ॥
मनोविज्ञानसम्प्रयुक्ता प्रज्ञा मानसीत्युच्यते । असमाहिता व्यग्रेत्युच्यते ।
सा ह्यभिनिरूपणाविकल्पः । मानस्येव सर्वा स्मृतिः—समाहिता चासमा-
हिता च अनुस्मरणविकल्पः ॥ ३३ ॥
कति सालम्बनाः, कत्यनालम्बनाः ?
सप्त सालम्बनाश्चित्तधातवः,
चक्षुःश्रोत्रघ्राणजिह्वाकायमनोविज्ञानधातवः, मनोधातुश्च—एते सप्त चित्त-
धातवः सालम्बना; विषयग्रहणात् ।
अर्धं च धर्मतः ।
सालम्बनं यच्चैतसिकस्वभावम् । शेषा दश रूपिणो धातवो धर्मधातुप्रदेश-
श्चासम्प्रयुक्तोऽनालम्बना इति सिद्धम् ।
स्तः । तस्मादविकल्पा उच्यन्ते । यथैकपादकोऽप्यापादक इति । 'पादत्रये छिन्न
एकस्मिन्नपि पादे सत्यपादक इत्युच्यते । तद्वदेकविकल्पा अविकल्पका इति ।
सा ह्यभिनिरूपणाविकल्प इति । सा मानस्यसमाहिता प्रज्ञा श्रुत-चिन्तामयी,
उपपत्तिप्रतिलम्भिका च । सा हि मनसि भवा मानसी । व्यग्रा विविधाग्रा
व्यग्रा, विविधालम्बनेत्यर्थः । विगतप्रधाना वा । मुहुर्मुहुरालम्बनान्तराश्रयणाद्
व्यग्रा । कस्मादभिनिरूपणाविकल्प इत्युच्यते ? तत्र तत्रालम्बने नामापेक्षया-
भिप्रवृत्तेः, रूपं वेदना अनित्यं दुःखमित्याद्यभिनिरूपणाच्च । समाहिता तु
भावनामयी नामानपेक्ष्यालम्बने प्रवर्तत इति नैषाभिनिरूपणाविकल्प
इत्युच्यते । मानस्येव सर्वा स्मृतिरिति । समाहिता च, असमाहिता च । सा
किल नामानपेक्षानुभूतार्थमात्रालम्बना प्रवर्तते, “स्मृतिः कतमा ? चेतसो-
ऽभिलाषः” इति लक्षणात् । पञ्चविज्ञानकायसम्प्रयुक्ता तु नानुभूतार्थाभिलाष-
प्रवृत्तेति नानुस्मरणविकल्प इतीष्यते ॥ ३३ ॥
“सप्त सालम्बनाः” इति । उभयावधारणम् । सप्तैव सालम्बनाः, सालम्बना
एव च सप्तेति ।
“अर्धं च धर्मतः” सालम्बनमिति । उक्तव्यतिरेकेणेदमुच्यते । अत्राप्युभया-

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् ९१
कत्युपात्ताः ? कत्यनुपात्ताः ?
नवानुपात्ताः,
कतमे नव ? ये सप्त सालम्बना उक्ताः अष्टमस्यार्धेन सार्धम् ।
ते चाष्टौ शब्दश्च,
इमे ते नवानुपात्ताः—सप्त चित्तधातवः, धर्मधातुः, शब्दधातुश्च ।
अन्ये नव द्विधा ॥ ३४ ॥
उपात्ताः, अनुपात्ताश्च । तत्र चक्षुःश्रोत्रघ्राणजिह्वाकायाः प्रत्युत्पन्नाः
उपात्ताः; अतीतानागताः अनुपात्ताः । रूपगन्धरसस्प्रष्टव्यधातवः प्रत्युत्पन्ना
इन्द्रियाविनिर्भागिणः उपात्ताः; अन्येऽनुपात्ताः । तद्यथा—मूलवर्जेषु केशरोम-
नखदन्तेषु विण्मूत्रखेटसिङ्घाणकशोणितादिषु भूम्युदकादिषु च ।
उपात्तमिति कोऽर्थः ? यच्चित्तचैत्तैरधिष्ठानभावेनोपगृहीतम्; अनुग्रहोप-
घाताभ्यामन्योन्यानुविधानात् । यल्लोके 'सचेतनम्' इत्युच्यते ॥ ३४ ॥
वधारणम्—धर्मार्धमेव सालम्बनम्, सालम्बनमेव च धर्मार्धमिति । यस्माच्च
सप्तैव सालम्बना धर्मार्धं चैव सालम्बनमित्यवधारणमस्ति, तस्माच्छेषा दश
रूपिणो धातवो धर्मधातुप्रदेशश्चासम्प्रयुक्तोऽनालम्बना इति सिद्धमित्युक्तम् ।
तथा ह्यनवधारण ह्ययमर्थो न सिध्येत् ।
“नवानुपात्ताः” इति । नवानुपात्ता एवेत्यवधारणम् ।
“ते चाष्टौ” इति । ते च सप्त चित्तधातवो धर्मधातुश्च यस्यार्धं सालम्बन-
मुक्तम् । अष्टमस्यार्धेन सार्धमिति । सहेति यावत् । अष्टग्रहण सकलधर्मधातु-
ग्रहणार्थम् । मा धर्मधात्वर्धग्रहणं विज्ञायीति । ते चाष्टौ शब्दश्चापर इति
नवानुपात्ता इत्युक्ता ।
“अन्ये नव द्विधा” इति । चक्षुरादयः

९२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
कति धातवो भूतस्वभावाः ? कति भौतिकाः ?
स्प्रष्टव्यं द्विविधं,
भूतानि, भौतिकं च । तत्र भूतानि चत्वारि । भौतिकं श्लक्ष्णत्वादि सप्त-
विधम् ; भूतेषु भवत्वात् ।
शेषा रूपिणो नव भौतिकाः ।
पञ्चेन्द्रियधातवश्च, चत्वारो विषयाः—एते नव धातवो भौतिका एव ।
धर्मधात्वेकदेशश्च
अविज्ञप्तिसंज्ञको भौतिकः, शेषाः सप्त चित्तधातवो धर्मधातुश्चाविज्ञप्ति-
वर्ज्यो नोभयथा । "भूतमात्रं दशायतनानि" ( ) इति
भदन्तबुद्धदेवः । तच्च नैवम्; भूतानां चतुष्कखक्खटादिलक्षणावधारणात्¹
सूत्रे तेषां स्प्रष्टव्यत्वात् । न हि काठिन्यादीनि चक्षुरादिभिर्गृह्यन्ते, नापि
वर्णादयः कायेन्द्रियेण ।
"स्प्रष्टव्यं द्विविधम्" इति । उभयावधारणम्—स्प्रष्टव्यमेव द्विविधम्,
द्विविधमेव स्प्रष्टव्यमिति ।
"शेषा रूपिणो नव भौतिकाः" भौतिक इत्यत्राप्युभयावधारणम् । "धर्म-
धात्वेकदेशश्च" भौतिक इत्यत्राप्युभयावधारणम् । यस्माच्चैत उभयावधारिता-
स्तस्माच्छेषाः सप्त चित्तधातवो धर्मधातुश्चाविज्ञप्तिवर्ज्यो नोभयथेति सिद्धम् ।
भूतानां चतुष्कखक्खटादिलक्षणावधारणादिति । चतुष्कावधारणात् पृथि-
व्यप्तेजोवायुधातवः स्प्रष्टव्यधातौ चत्वारि भूतानि । श्लक्ष्णत्वादयस्तत्र चक्षुरा-
दयश्च न भूतानि । खक्खटादिलक्षणावधारणाच्च पृथिव्यप्तेजोवायुधातुष्वन्ये
धर्माश्चक्षुरादयो नान्तर्भावं गच्छन्ति । कथम् ? चत्वारि महाभूतानि—पृथिवी-
धातुः, अब्धातुः, तेजोधातुः, वायुधातुः । पृथिवीधातुः कतमः ? खक्खटत्वमिति
विस्तरः । तेषां च स्प्रष्टव्यत्वादिति । तेषां च खक्खटत्वादीनां स्प्रष्टव्यत्वात् ।
यस्मात् तानि स्प्रष्टव्यानि; वर्णादयस्तु द्रष्टव्याः, श्रोतव्याः, घ्रातव्याः, स्वादियि-
तव्याः । कथं गम्यते स्प्रष्टव्यानि तानि ? इत्यत आह—न हि काठिन्यादीनि
चक्षुरादिभिर्गृह्यन्ते । किं तर्हि ? कायेन्द्रियेणैवेत्यतोऽवगम्यते—स्प्रष्टव्यानि
तानीति । स्यान्मतम्—तेऽपि वर्णादयः स्प्रष्टव्याः ? इत्यत आह—नापि
वर्णादयः कायेन्द्रियेण । किम् ? गृह्यन्त इति प्रकृतम् ।
१. चतुष्ट०—का० ।

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् ९३
उक्तं च सूत्रे "चक्षुर्भिक्षो आध्यात्मिकमायतनं चत्वारि महाभूतान्युपादाय-
रूपप्रसादो रूप्यनिदर्शनं सप्रतिघम्। एवं यावत् कायः। रूपाणि भिक्षो बाह्यमाय-
तनं चत्वारि महाभूतान्युपादायरूपि सनिदर्शनं सप्रतिघम् । शब्दो भिक्षो बाह्य-
मायतनं चत्वारि महाभूतान्युपादायरूप्यनिदर्शनं सप्रतिघम् । एवं गन्धरसाः ।
स्प्रष्टव्यानि भिक्षो बाह्यमायतनं चत्वारि महाभूतानि चत्वारि महाभूतान्युपादाय-
रूप्यनिदर्शनं सप्रतिघम्" ( ) इति । स्प्रष्टव्यायतनैकदेशेनैव
भूतानां संग्रहाच्छेषं न भूतानीति स्पष्टमादर्शितम् ।
यत् तर्हि सूत्रे उक्तम्—"यच्चक्षुषि मांसपिण्डे खक्खटं खरगतम्”
( ) इति ² तेनाविनिर्भागवर्तिनो मांसपिण्डस्यैष उपदेशः !
“षड्धातुरयं भिक्षो पुरुषः” इति गर्भावक्रान्तौ मूलसत्त्वद्रव्यसन्दर्श-
नार्थम्; पुनः षट्स्पर्शायतनवचनात् । चैताभावप्रसङ्गाच्च ।
उक्तं च सूत्र इति विस्तर । अपरस्मिन्नपि सूत्रे स्पष्टमादर्शितम् । कथमिति
विस्तरेण यावदिदमुक्तम् । स्प्रष्टव्यानि भिक्षो बाह्यमायतनम् । चत्वारि महाभूतानि
चत्वारि महाभूतान्युपादायरूप्यनिदर्शनं सप्रतिघमिति । शेषं चक्षुराद्यायतनं न
भूतानीति स्पष्टमादर्शितम् ।
यत्तर्हि सूत्र उक्तमिति । विस्तर.—यच्चक्षुषि मासपिण्डे खक्खटं खरगतम्,
खरप्रकार इत्यर्थः । चक्षुरिन्द्रियं खक्खटस्वभावमिति मत्वा चोदयन्ति—
तेनाविनिर्भागवर्तिनो मांसपिण्डस्यैष उपदेश इति । तेन चक्षुरिन्द्रियेणाविनिर्भाग-
वर्तिनोऽधिष्ठानस्यैतद् वचनम् । भवति हि चक्षुरधिष्ठानेऽपि चक्षुरूपचारः । अत
एव मासपिण्ड इति ग्रहणम् । अन्यथा चक्षुषीत्येवावक्ष्यत् यदिन्द्रियमेवेष्यते ।
षड्धातुरयं भिक्षो पुरुष इति विस्तरः । गर्भावक्रान्तिसूत्रे कल्लाद्यवस्थाया-
मिति भूतमात्रोपदेशान्न भौतिकमस्तीति चोद्यमाशङ्क्याह—मूलसत्त्वद्रव्यसन्दर्श-
नार्थमिति । मूलस्य सत्त्वद्रव्यस्य सन्दर्शनार्थमेव । पृथिवीधात्वादयश्चत्वारो
मूलसत्त्वम्; पञ्चाना चक्षुरादीना स्पर्शायतनाना तत उत्पत्ते । मनोधातुरपि
मूलसत्त्वम्; मनःस्पर्शायतनस्य तत उत्पत्ते । अथ वा—चतुर्णां पृथिवीधात्वा-
दीनामुपादायरूपाश्रयत्वात्, विज्ञानधातोश्च चैतसिकानामाश्नयत्वात् त एव
मूलसत्त्वम् ।
' कथं गम्यते ? पुनः षट्स्पर्शायतनवचनात् । तत्रैव सूत्रे पश्चादुक्तम्—"षड्
स्पर्शायतनानि' इति । चक्षु.स्पर्शायतनं यावन्मनःस्पर्शायतनमिति । अतो

९४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे
न च युक्त—‘चित्तमेव चैत्ता.’ इत्यभ्युपगन्तुम्¹; “संज्ञा च वेदना च चैत-
सिक एष धर्मश्चित्तान्वयाच्चित्तनिश्रितः” ( ) इति सूत्रवचनात्²,
सरागादिचित्तादिवचनाच्च । तस्माद् यथोक्तं धातूनां भूतमौतिकत्वम् ॥
कति सञ्चिताः ? कत्यसञ्चिताः ?
सञ्चिता दश रूपिणः ॥ ३५ ॥
विज्ञायते—मूलसत्त्वद्रव्यसन्दर्शना॑र्थत्वात् ‘षड्धातुरयं भिक्षो पुरुष.’ इति
वचनम्, न तु भूतमात्रत्वादिति । ननु च यथा विज्ञानधातोरव्यतिरिक्तमपि
मनःस्पर्शायतनं पुनरुच्यते, एवं चक्षुरादीन्यपि चतुर्धात्वव्यतिरिक्तानि पुन-
रुच्येरन्निति, अतो न पुनः षट्स्पर्शायतनवचनेन तद्व्यतिरिक्तभौतिकास्तित्व-
सिद्धि. ? नैतदेवम्, यदि हि पृथिवीधात्वादय एव स्पर्शायतनान्यभविष्यन्,
भूतान्येव स्पर्शायतनानीत्येवावक्ष्यत् । न त्वेवम्, किं तर्हि ? चक्षु स्पर्शायतनं
यावन्मन स्पर्शायतनमिति । अतोऽवगम्यते—पृथिवीधात्वादिव्यतिरिक्तानि
चक्षुरादीनीति । विज्ञानधातुस्तु चक्षुरादिस्पर्शायतनवचनानुषङ्गेण पुनरुच्यते ।
स्पर्शायतनमिति कोऽर्थः ? स्पर्शस्य चैतसिकस्याश्रय इत्यर्थः ।
चैत्ताभावप्रसङ्गाच्चेति । यदि “षड्धातुरयं भिक्षो पुरुष ” इति यथाभूतमेव
द्रव्याणि गृह्येरन्, नान्यानि तदाश्रितानि द्रव्याणि, तेनैतत् प्राप्तम् । विज्ञानधातु-
मात्रग्रहणादत्र चैतसिकाना तदाश्रितानामग्रहणप्रसङ्ग । इष्टत्वाददोष इति
चेत् ? न, सापक्षालत्वादस्य पक्षस्य । सापक्षालो ह्ययं पक्ष—‘चित्तविशेषा
एव चैतसिका.’ इति, स्वसिद्धान्तविरोधात् ।
तेनाह—न च युक्तं चित्तमेव चैत्ता इत्यभ्युपगन्तुम् । कस्मात् ? संज्ञा च
वेदना च चैतसिक एष धर्मश्चित्तनिश्रित इति सूत्रवचनात् । साधनं चात्रोप-
तिष्ठते—‘चित्तादर्थान्तरभूते संज्ञावेदने, स्कन्धदेशनाया पृथग्देशितत्वात्,
रूपस्कन्धवद्’ इति । अथ वा—‘स्वाश्रयादर्थान्तरभूते संज्ञावेदने, तदाश्रितत्वात्,
यत् स्वाश्रयाश्रितं तत् स्वाश्रयादर्थान्तरभूतम्, तद्यथा कुड्याश्रितं चित्रम्’ ।
सरागादिचित्तवचनाच्चेति । “सरागं चित्तं सरागं चित्तमिति यथाभूतं
प्रजानाति । विगतरागं चित्तं विगतरागं चित्तमिति यथाभूतं प्रजानाति ।
सदोषं चित्तं सद्वेषं चित्तमिति यथाभूतं प्रजानाति” इति ( )
विस्तरः । अत्र साधनम्—‘सरागं चित्तमिति चित्तरागयो परस्परतोऽर्थान्तर-
त्वम्, सहयोगनिर्दिष्टत्वात्, सपुत्रश्चैत्र इति सहयोगनिर्दिष्टचैत्रपुत्रवद्’ इति ॥
१. ०भ्युपेतुम्—का० । २. सूत्रे वचनात्—का० ।

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् ९५
पञ्चेन्द्रियधातवः, पञ्च विषयाः—सञ्चिताः । परमाणुसङ्घातत्वात् । शेषा
न सञ्चिता इति सिद्धं भवति ॥ ३५ ॥
अष्टादशानां धातूनां कश्छिनत्ति, कश्छिद्यते, को दहति, को दह्यते,
कस्तुलयति, कस्तुल्यते ?
छिनत्ति च्छिद्यते चैव बाह्यं धातुचतुष्टयम् ।
रूपगन्धरसस्प्रष्टव्याख्यं परशुदार्वादिसंज्ञकम् ।
छेदो नाम क एष धर्मः ? सम्बन्धोत्पादिनः सङ्घातस्रोतसो विभक्तोत्पाद-
नम् । न कायेन्द्रियादीनि छिद्यन्ते; निरवशेषाङ्गच्छेदे तदद्वैधीकरणात् । न
हीन्द्रियाणि द्विधा भवन्ति; छिन्नस्याङ्गस्य निरिन्द्रियत्वात् ।
"सञ्चिता दश" इति । परमाणूसञ्चयस्वभावा दशैवेत्यर्थः । अन्ये तु
धातवोऽस्मादवधारणान्न सञ्चिता इति सिद्धम् ॥ ३५ ॥
तुलयतीति कस्य धातोरतद्रूपम्, तथा हि "तुल उन्माने" (मा० धा० चु०
५४) इत्यस्य धातोस्तोलयतीति रूपं भवति ? नैष दोषः, तुलां करोति तुलयतीति
प्रातिपदिकधातोरतद्रूपमिष्यते । कर्मणि च तुल्य इति रूपं भवति ।
"बाह्यं धातुचतुष्टयम्" इति । रूपादिकं शब्दवर्ज्यम् । परशुदार्वादिसंज्ञक-
मिति । परश्वादिसंज्ञकम् ।
"छिनत्ति" दार्वादिसंज्ञकम् । "छिद्यते" सम्भवे प्रत्येवमुच्यते । कदाचित्
परश्वादिसंज्ञकं छिद्यते, दार्वादिसंज्ञकमपि छिनत्ति ।
सम्बन्धोत्पादिन इति विस्तरः । सम्बन्धेनाविभागेनोत्पत्तुं शीलमस्येति
सम्बन्धोत्पादि । सङ्घातस्रोतः । रूपादिसङ्घातसन्तान इत्यर्थः । तस्य विभक्तो-
त्पादनं विभक्तजननं यत् स छेदः । क्षणिकानां हि भावानां विनापि परश्वा-
दिना छेदो भवत्येव । सन्ताननिरोधस्तु परश्वादिनेति परश्वादिकं छिनत्ती-
त्युच्यते । कारणसामग्रीविशेषवशाद्धि कार्यविशेषोत्पत्तिर्भवति । तत्र धातु-
चतुष्टयमेव छिनत्ति छिद्यते चेत्यवधार्यते । तथावधारणाच्चान्ये धातवो नोभय
थेति सिद्धम् । अत एव चाह—न कायेन्द्रियादीनि छिद्यन्त इति । विस्तर.—
अत्र न चक्षुरिन्द्रियादीनीति वक्तव्ये कस्मात् कायेन्द्रियादीनीति वचनम् ?
यस्मात् कायेन्द्रिये परिस्फुटच्छेदो भवति, यदि भवेदित्यतः कायेन्द्रियपुरःसरा-
णीन्द्रियाणि कथ्यन्ते । निरवशेषाङ्गच्छेदे सर्वाङ्गप्रत्यङ्गच्छेदे । तदद्वैधीकरणात् तेषां
कायेन्द्रियादीनामद्वैधीकरणात् । कथं पुनर्गम्यते तदद्वैधीकरणमिति ? अतः
पुनराह—न हीन्द्रियाणि द्विधा भवन्ति । छिन्नस्याङ्गस्य कायादपगतस्य निरि
न्द्रियत्वात् । इदमपि कथं गम्यते—निरिन्द्रियं तदङ्गं यच्छिन्नं कायादपगत

९६ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
न चापि च्छिन्दन्ति, मणिप्रभावदच्छत्वात् ।
यथा छिनत्ति छिद्यते चैव बाह्यं धातुचतुष्टयम्,
दह्यते तुलयत्येवं,
तदेव दह्यते, तदेव तुलयति । नेन्द्रियाणि; अच्छत्वात्, मणिप्रभावत् ।
न शब्दः; उच्छेदित्वात् ।
विवादो दग्धृतुल्ययोः ॥ ३६ ॥
केचिदाहुः—तदेव धातुचतुष्टयं दाहकं तुल्यं च । केचिदाहुः—
तेजोधातुरेव दग्धा गुरुत्वमेव च तुल्यमिति ॥ ३६ ॥
मिति ? यस्मात् तत्प्रतीत्य स्प्रष्टव्यादिकं च कायादिविज्ञानानुपपत्तिः । कथं
तर्हि छिन्नेन पुनर्लग्नेन नासिकाग्रेण कायविज्ञानोत्पत्तिः ? नासिकामूलसम्बन्धेन
पुनः कायेन्द्रियोत्पत्तेरदोष । कथमिह गृहगोधिकादीना पुच्छानि छिन्नानि
स्पन्दन्ते, यदि तत्र कायेन्द्रियं नास्ति ? वायुधातोरेष विकार., नेतत्
कायेन्द्रियस्य कर्मेत्यवगन्तव्यम् । न चापि छिन्दन्ति मणिप्रभावदच्छत्वात् । यथा
मणिप्रभा न छिनत्ति, अच्छत्वात्, तद्वदिन्द्रियाणि ।
"दह्यते तुलयत्येवम्” इति । एवम्-शब्देन तदेव बाह्यं धातुचतुष्टयं
तथात्वेन प्रदर्श्यते । काष्ठादीनामग्निकृतो विकार.=दाह । स चेन्द्रियाणां न
भवति; मणिप्रभावदच्छत्वात् । न हि तानि काष्ठादिवच्चर्मादिवद्वा विक्रियन्ते ।
किं तर्हि ? तत्सम्बन्धात् प्रवाहच्छेदो भवति । तुलादिभूतं च तदेव धातुचतुष्टयं
तुलयति, नेन्द्रियाणि, तथैवाच्छत्वात् । अमूर्तानां तु धातूनाममूर्तत्वादेव छेदा-
द्यसम्भव इति तेषा छेदादि न चिन्त्यते । न शब्द उच्छेदित्वादिति । किञ्च ?
छिनत्ति छिद्यते, दह्यते तुलयति वा, अप्रवाहवर्तित्वात् ।
“विवादो दग्धृतुल्ययोः” इति । उत्तरत्रापीदमनुवर्तते—न शब्द उच्छेदित्वा-
दिति । तदेव धातुचतुष्टयं दाहकं तुल्यं चेति । अग्निक्षारादि दाहकम्, समस्त-
स्यात्र धातुचतुष्टयस्य भस्मादिविकारहेतुत्वात् । लवणादि तुल्यम् । तत्रापि
समस्तस्य तुलावन्नतिहेतुत्वादित्येकेषामभिप्रायः ।
तेजोधातुरेव दग्धा गुरुत्वमेव च तुल्यमिति । तेजोधातुरेवाग्निज्यालादिगन्न
उद्भूतवृत्तिर्वहति, पृथिवीधात्वादीनामुद्भूतस्ववृत्तित्वेऽप्यदाहकत्वदर्शनात् ।
गुरुत्वमेव चोपादाय रूपमुद्भूतवृत्ति तुल्यते; आतपादिक्षु लघुद्रव्येषु रूपादीना-
मुद्भूतवृत्तित्वेऽप्यतुल्यत्वदर्शनात् ॥ ३६ ॥

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् ९७
कति विपाकजाः धातवः ? कत्यौपचयिकाः ? कति नैःष्यन्दिका ? कति
द्रव्ययुक्ताः ? कति क्षणिका ? आह—
विपाकजौपचयिकाः पञ्चाध्यात्मम्,
अध्यात्मं तावत् पञ्च धातवः चक्षुरादयो विपाकजाश्चौपचयिकाश्च ।
नैःष्यन्दिका न सन्ति, तद्व्यतिरिक्तनिष्यन्दाभावात् ।
तत्र विपाकहेतोर्जाताः विपाकजाः । मध्यपदलोपात् गोरथवत् । फलकाल-
प्राप्तं वा कर्म 'विपाकः' इत्युच्यते, विपच्यत इति कृत्वा, तस्माज्जाता विपा-
कजाः । फलं तु विपाक्तिरेवेति विपाकः । भवतु वा¹ हेतौ¹ फलोपचार , यथा
फले हेतूपचार.—“षडिमानि स्पर्शायतनानि पौराणं कर्म वेदितव्यम्” (
) इति ।
“पञ्चाध्यात्मम्” इति । पञ्च-ग्रहणं मनोनिवृत्त्यर्थम् । अध्यात्मग्रहणं रूपा-
दिनिवृत्त्यर्थम् ।
विपाकजौपचयिकाः एव पञ्चाध्यात्मिका न नैष्यन्दिका इत्यवधारणम् ।
कस्मात् ? तद्व्यतिरिक्तनिष्यन्दाभावान् । विपाकजा औपचयिकाश्च यद्यपि नैष्य-
न्दिका भवन्ति, “निष्यन्दो हेतुसदृश'' ( अभि० को २ ५८ ) इति कृत्वा ।
ते तु विपाकजौपचयिकत्वेनैव संगृहीतत्वान्न नैष्यन्दिका इति गृह्यन्ते । य तु
स्वहेतुसदृशा न च विपाकजा न चौपचयिका., त इह नैष्यन्दिका अभिप्रेता ।
न चैवंविधाश्चक्षुरादयो भवन्ति, किं तर्हि ? विपाकजा वा औपचयिका वा
भवन्तीत्यत एवमुच्यते—तद्व्यतिरिक्तनिष्यन्दाभावादिति । कथं पुनज्ञायते—
नैष्यन्दिकास्ते न सन्तीति ? मृतस्याननुवृत्ते । न हि रूपादिवन्मृतस्य चक्षु-
र्धात्वादयोऽनुवर्तन्ते ।
विपाकहेतोर्जाता इति । विपाकस्य फलस्य हेतुर्विपाकहेतुः, विपाकहेतो-
र्जाता विपाकजा । मध्यपदलोपाद्धेतुशब्दलोपात् । गोरथवत् । यथा गोभिर्युक्तो
रथो गोरथ इति । फलकालप्राप्तं वा कर्मेति । विपाकफलोत्पत्त्यनन्तरक्षणावस्थ-
मित्यर्थः । विपच्यत इति विपाकः । कमकर्तरि घञ् । विपाकाज्जाता विपाकजा ।
फल तु विपाक्तिरेवेति विपाक इति भावे घञ् । भवतु वा हेतौ फलोपचार इति ।
विस्तर.—अविपाकस्वभावोऽपि कर्मलक्षणो हेतुर्विपाक इत्युच्यते, तदुत्पाद
कत्वात् । यथा फले हेतूपचार इति । विस्तर —षडिमानि स्पर्शायतनानि चक्षुरा-
दीनि पौराणं कर्म । पुराणे जन्मनि भवं पुराणमेव वा पौराणं कर्म । तानि
१-१. फलहेतौ—का० ।
अभि० को० ७