अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् ८७
पुरुषेन्द्रिये तु मैथुनस्पर्शमुखेनेति ।
तस्मात् सिद्धमेतद्—रूपधात्वाप्ताश्चतुर्दश धातव इति ॥ ३० ॥
आरूप्याप्ता मनोधर्ममनोविज्ञानधातवः ।
रूपवीतरागाणां तत्रोपपत्तिः, अतोऽत्र दश रूपस्वभावा धातवस्तदाश्रया-
लम्बनाश्च पञ्च विज्ञानधातवो न सम्भवन्ति ॥
कति सास्रवाः ? २ • कत्यनास्रवाः २ य एते मनोधर्ममनोविज्ञानधातव उक्ताः
सास्रवानास्रवा एते त्रयः;
ये मार्गसत्यासस्कृतसंगृहीतास्तेऽनास्रवाः, अन्ये सास्रवाः ।
शेषास्तु सास्रवाः ॥ ३१ ॥
पञ्चदश धातव शेषास्त्वेकान्तसास्रवाः ॥ ३१ ॥
रूपधातौ, सहेतुकाङ्कुरादिवदिति । अनेन च—'न स्तो रूपधातौ घ्राणजिह्वे-
न्द्रिये निर्हेतुकत्वाद्' इति यत्साधनमुक्तं तदसिद्धमिति प्रतिपादयन्ति । पुरुषेन्द्रिये
तु मैथुनस्पर्शमुखेन । किम् ? तृष्णासमुदाचार इति प्रकृतम् । मैथुनस्पर्शवीत-
रागाश्च रूपावचरा सत्त्वा । तस्मात् तत्र न तृष्णापूर्वकं कर्म भवति । तस्माद-
हेतुकत्वात् तत्र पुरुषेन्द्रियं नास्ति, निर्हेतुकाङ्कुरादिवदिति सिद्धं रूपधातौ
चतुर्दशैव धातव इति ॥ ३० ॥
“आरूप्याप्ताः” इति । विस्तर —“मनोधर्ममनोविज्ञानधातवः” एवारूप्याप्ता
इत्यवधारणादन्ये धातवो न सन्तीत्युक्तं भवति । यस्माद् रूपवीतरागाणां तत्रोप-
पत्तिरतो दश रूपस्वभावा धातवः । चक्षुरादय पञ्च रूपादयश्चापि पञ्च न सन्ति ।
तदाश्रयालम्बनाश्च पञ्च विज्ञानधातवो न सन्तीति । ते चक्षुरादयो रूपादयश्च
यथाक्रममाश्रया आलम्बनानि च येषा त इमे तदाश्रयालम्बना । आश्रयाणा
चक्षुरादीनामाालम्बनानां च रूपादीनामभावात् तेऽपि चक्षुर्विज्ञानादिधातव-
स्तत्र न सन्ति ।
“सास्रवानास्रवा एते त्रयः” इति । एत एव त्रय सास्रवानास्रवा इत्यव-
धारणम् ।
“शेषास्तु सास्रवाः” इति । किमर्थमिदमुच्यते, नन्वेत एव त्रय. सास्रवा-
नास्रवा इत्यवधारणाच्छेषा सास्रवा इति सिद्धम् ? न सिद्धम्, कथम् ? शेषाः
सास्रवा एव नास्रवा एव वा स्युरित्याशङ्का, तन्निवृत्त्यर्थमिदमुच्यते—शेषा.
सास्रवा एवेति ॥ ३१ ॥