अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

८२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
तस्मादभ्यवहारवीतरागाणां गन्धरसौ तत्र निष्प्रयोजनौ, न तु स्प्रष्टव्यम् ।
अन्ये पुनराहुः—ध्यानसमापत्तिसंनिश्रयेणेह रूपाणि सन्दृश्यन्ते, शब्दाश्च
श्रूयन्ते । प्रस्रब्धिसहगतेन स्प्रष्टव्यविशेषेण च कायोऽनुगृह्यते । अत एषामेव
त्रयाणां ध्यानोपपत्तौ सम्भवः, न गन्धरसयोरिति ।
एव तर्हि घ्राणजिह्वेन्द्रिययोरभावप्रसङ्गः; निष्प्रयोजनत्वात् ? अस्ति प्रयो-
जनम्, ताभ्यां हि विनाऽऽश्रयशोभैव न स्यादिति व्यवहारश्च ? यद्येतत् प्रयो-
जनम्, अधिष्ठानमेवास्तु शोभार्थं वचनार्थं च, मा भूदिन्द्रियम् ।
नानिन्द्रियमधिष्ठानं सम्भवति, पुरुषेन्द्रियाधिष्ठानवत् ?
अन्ये पुनराहुरिति भदन्तश्रीलातः¹ । प्रस्रब्धिसहगतेनेति । प्रस्रब्धिसहोत्पन्नेन
कायकर्मण्यतासहगतेनेत्यर्थः ।
अत्राचार्यो भदन्तश्रीलातमतमनादृत्य वैभाषिकमतं सावकाशं दृष्ट्वा विनि-
श्चयमारभते—एवं तहीँति । विस्तर.—वैभाषिकैरेतत् प्रतिज्ञातम्—'न
स्तो रूपधातौ गन्धरसौ; निःप्रयोजनत्वात्, स्त्रीपुरुषेन्द्रियविषयवत्' इति ।
तं पक्षमाचार्यो दूषयति—दुष्टोऽयं पक्षः, धर्मिविशेषविपर्ययापक्षालत्वात् ।
रूपधातौ गन्धरसाख्यो हि धर्मी विद्यमानस्वग्राहकोऽभिप्रेत । तस्याविद्यमान-
स्वग्राहकत्वं प्राप्नोति, यथा हि स्त्रीपुरुषेन्द्रियविषयो निःप्रयोजनत्वेनाविद्यमान-
स्वग्राहको भवति तथा गन्धरसाख्योऽपि विषयः प्राप्नोति । स्फुटमप्यनुमान-
मस्ति येनैष धर्मिविशेषविपर्ययो व्यज्यते—'न स्तो रूपधातौ घ्राणजिह्वेन्द्रिये,
निःप्रयोजनविषयत्वात्, स्त्रीपुरुषेन्द्रियविषयवदिति ।
वैभाषिकदेशीयः कश्चित् प्रतिविधत्ते—अस्ति प्रयोजनमिति । विस्तर.—
ताभ्या घ्राणजिह्वेन्द्रियाभ्यां विना शरीरशोभैव न स्यात् । वाग्विज्ञप्तिश्च । अनेन
दृष्टबाधेन प्रसङ्गं निवर्तयति । अनुमानं ह्यत्र दृष्टं बाधते । किं तदिति ?
उच्यते—'स्तो रूपधातौ घ्राणजिह्वेन्द्रिये सप्रयोजनत्वाच्चक्षुरिन्द्रियवद्' इति ।
आचार्य आह—यद्येतत्प्रयोजनमिति । विस्तर.—अधिष्ठानेनैवाश्रयशोभावचनं च
भवति नेन्द्रियेणेति सप्रयोजनत्वस्य हेतोरसिद्धता दर्शयति ।
वैभाषिकदेशीय आह—नानिन्द्रियमधिष्ठानमिति । विस्तर.—न रूपधातौ
सम्भवत्यनिन्द्रियं घ्राणजिह्वेन्द्रियाधिष्ठानम्, इन्द्रियाधिष्ठानत्वात्, पुरुषेन्द्रिया-
धिष्ठानवदिति । एतेन सप्रयोजनत्वस्य सिद्धता स्थापयति । आचार्य आह—
१. मदन्तभीलाभः—पाठ० ।