अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् ९३
उक्तं च सूत्रे "चक्षुर्भिक्षो आध्यात्मिकमायतनं चत्वारि महाभूतान्युपादाय-
रूपप्रसादो रूप्यनिदर्शनं सप्रतिघम्। एवं यावत् कायः। रूपाणि भिक्षो बाह्यमाय-
तनं चत्वारि महाभूतान्युपादायरूपि सनिदर्शनं सप्रतिघम् । शब्दो भिक्षो बाह्य-
मायतनं चत्वारि महाभूतान्युपादायरूप्यनिदर्शनं सप्रतिघम् । एवं गन्धरसाः ।
स्प्रष्टव्यानि भिक्षो बाह्यमायतनं चत्वारि महाभूतानि चत्वारि महाभूतान्युपादाय-
रूप्यनिदर्शनं सप्रतिघम्" ( ) इति । स्प्रष्टव्यायतनैकदेशेनैव
भूतानां संग्रहाच्छेषं न भूतानीति स्पष्टमादर्शितम् ।
यत् तर्हि सूत्रे उक्तम्—"यच्चक्षुषि मांसपिण्डे खक्खटं खरगतम्”
( ) इति ² तेनाविनिर्भागवर्तिनो मांसपिण्डस्यैष उपदेशः !
“षड्धातुरयं भिक्षो पुरुषः” इति गर्भावक्रान्तौ मूलसत्त्वद्रव्यसन्दर्श-
नार्थम्; पुनः षट्स्पर्शायतनवचनात् । चैताभावप्रसङ्गाच्च ।
उक्तं च सूत्र इति विस्तर । अपरस्मिन्नपि सूत्रे स्पष्टमादर्शितम् । कथमिति
विस्तरेण यावदिदमुक्तम् । स्प्रष्टव्यानि भिक्षो बाह्यमायतनम् । चत्वारि महाभूतानि
चत्वारि महाभूतान्युपादायरूप्यनिदर्शनं सप्रतिघमिति । शेषं चक्षुराद्यायतनं न
भूतानीति स्पष्टमादर्शितम् ।
यत्तर्हि सूत्र उक्तमिति । विस्तर.—यच्चक्षुषि मासपिण्डे खक्खटं खरगतम्,
खरप्रकार इत्यर्थः । चक्षुरिन्द्रियं खक्खटस्वभावमिति मत्वा चोदयन्ति—
तेनाविनिर्भागवर्तिनो मांसपिण्डस्यैष उपदेश इति । तेन चक्षुरिन्द्रियेणाविनिर्भाग-
वर्तिनोऽधिष्ठानस्यैतद् वचनम् । भवति हि चक्षुरधिष्ठानेऽपि चक्षुरूपचारः । अत
एव मासपिण्ड इति ग्रहणम् । अन्यथा चक्षुषीत्येवावक्ष्यत् यदिन्द्रियमेवेष्यते ।
षड्धातुरयं भिक्षो पुरुष इति विस्तरः । गर्भावक्रान्तिसूत्रे कल्लाद्यवस्थाया-
मिति भूतमात्रोपदेशान्न भौतिकमस्तीति चोद्यमाशङ्क्याह—मूलसत्त्वद्रव्यसन्दर्श-
नार्थमिति । मूलस्य सत्त्वद्रव्यस्य सन्दर्शनार्थमेव । पृथिवीधात्वादयश्चत्वारो
मूलसत्त्वम्; पञ्चाना चक्षुरादीना स्पर्शायतनाना तत उत्पत्ते । मनोधातुरपि
मूलसत्त्वम्; मनःस्पर्शायतनस्य तत उत्पत्ते । अथ वा—चतुर्णां पृथिवीधात्वा-
दीनामुपादायरूपाश्रयत्वात्, विज्ञानधातोश्च चैतसिकानामाश्नयत्वात् त एव
मूलसत्त्वम् ।
' कथं गम्यते ? पुनः षट्स्पर्शायतनवचनात् । तत्रैव सूत्रे पश्चादुक्तम्—"षड्
स्पर्शायतनानि' इति । चक्षु.स्पर्शायतनं यावन्मनःस्पर्शायतनमिति । अतो