अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

६० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [धातु-
एकपादकोऽप्योऽपादक इति । तत्र स्वभावविकल्पो वितर्कः । स चैतेषु
पश्चान्निर्देश्यते ।
इतरौ पुनः किंस्वभावौ ? यथाक्रमम्—
तौ प्रज्ञा मानसी व्यग्रा स्मृतिः सर्वैव मानसी ॥ ३३ ॥
मनोविज्ञानसम्प्रयुक्ता प्रज्ञा मानसीत्युच्यते । असमाहिता व्यग्रेत्युच्यते ।
सा ह्यभिनिरूपणाविकल्पः । मानस्येव सर्वा स्मृतिः—समाहिता चासमा-
हिता च अनुस्मरणविकल्पः ॥ ३३ ॥
कति सालम्बनाः, कत्यनालम्बनाः ?
सप्त सालम्बनाश्चित्तधातवः,
चक्षुःश्रोत्रघ्राणजिह्वाकायमनोविज्ञानधातवः, मनोधातुश्च—एते सप्त चित्त-
धातवः सालम्बना; विषयग्रहणात् ।
अर्धं च धर्मतः ।
सालम्बनं यच्चैतसिकस्वभावम् । शेषा दश रूपिणो धातवो धर्मधातुप्रदेश-
श्चासम्प्रयुक्तोऽनालम्बना इति सिद्धम् ।
स्तः । तस्मादविकल्पा उच्यन्ते । यथैकपादकोऽप्यापादक इति । 'पादत्रये छिन्न
एकस्मिन्नपि पादे सत्यपादक इत्युच्यते । तद्वदेकविकल्पा अविकल्पका इति ।
सा ह्यभिनिरूपणाविकल्प इति । सा मानस्यसमाहिता प्रज्ञा श्रुत-चिन्तामयी,
उपपत्तिप्रतिलम्भिका च । सा हि मनसि भवा मानसी । व्यग्रा विविधाग्रा
व्यग्रा, विविधालम्बनेत्यर्थः । विगतप्रधाना वा । मुहुर्मुहुरालम्बनान्तराश्रयणाद्
व्यग्रा । कस्मादभिनिरूपणाविकल्प इत्युच्यते ? तत्र तत्रालम्बने नामापेक्षया-
भिप्रवृत्तेः, रूपं वेदना अनित्यं दुःखमित्याद्यभिनिरूपणाच्च । समाहिता तु
भावनामयी नामानपेक्ष्यालम्बने प्रवर्तत इति नैषाभिनिरूपणाविकल्प
इत्युच्यते । मानस्येव सर्वा स्मृतिरिति । समाहिता च, असमाहिता च । सा
किल नामानपेक्षानुभूतार्थमात्रालम्बना प्रवर्तते, “स्मृतिः कतमा ? चेतसो-
ऽभिलाषः” इति लक्षणात् । पञ्चविज्ञानकायसम्प्रयुक्ता तु नानुभूतार्थाभिलाष-
प्रवृत्तेति नानुस्मरणविकल्प इतीष्यते ॥ ३३ ॥
“सप्त सालम्बनाः” इति । उभयावधारणम् । सप्तैव सालम्बनाः, सालम्बना
एव च सप्तेति ।
“अर्धं च धर्मतः” सालम्बनमिति । उक्तव्यतिरेकेणेदमुच्यते । अत्राप्युभया-