अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

[निर्देशः ] प्रथम कोशस्थानम् ७९
कति सप्रतिघाः, कत्यप्रतिघाः ?
सप्रतिघा दश ।
रूपिणः,
य एते रूपस्कन्धसंगृहीता दश धातव उक्तास्ते सप्रतिघाः । प्रतिघो
नाम प्रतिघातः । स च त्रिविधः—आवरण-विषय-आलम्बनप्रतिघातः ।
१. तत्रावरणप्रतिघातः = स्वदेशे परस्योत्पत्तिप्रतिबन्धः । यथा हस्तो हस्ते-
नाहतः¹ उपले वा । उपलोऽपि तयो ।
अनिदर्शनाः शेषा इति । अनेन चास्य सनिदर्शनत्वेन प्राधान्यमुक्तमिति । न
पुनरुक्तदोषप्रसङ्ग इति तत्सिद्धे ।
एते च सनिदर्शनत्वादय प्रभेदाः प्रायेण सूत्रोक्ता एव प्रदर्श्यन्ते । तथा
हि सूत्र उक्तम्—“चक्षुर्भिक्षो आध्यात्मिकमायतनम्, चत्वारि महाभूतान्यु-
पादाय रूपप्रसादो रूप्यनिदर्शनं सप्रतिघम् । यावत्कायो भिक्षो आध्यात्मिक-
मायतनं पूर्ववत् । मनो भिक्षो आध्यात्मिकमायतनमरूप्यनिदर्शनमप्रतिघम् ।
रूपाणि भिक्षो बाह्यमायतनं चत्वारि महाभूतान्युपादायरूपि सनिदर्शनं
सप्रतिघम् । शब्दा हि भिक्षो बाह्यमायतनं चत्वारि महाभूतान्युपादायरूप्य-
निदर्शनं सप्रतिघम् । यावत्स्प्रष्टव्यानि भिक्षो बाह्यमायतनं चत्वारि महाभूतानि
चत्वारि च महाभूतान्युपादायरूप्यनिदर्शनं सप्रतिघम् । धर्मा भिक्षो बाह्यमाय-
तनमेकादशभिरायतनैरसंगृहीतमरूप्यनिदर्शनमप्रतिघम्” ( ) दिति ।
एते च प्रभेदा धातूनामेवा प्रथमकोशस्थानपरिसमाप्तेः कथ्यन्ते, रूपविज्ञान-
विभागत्वात् ।
“सप्रतिघा दश रूपिणः” इति । रूपिग्रहणमरूपिनिरासार्थम् । रूपणं
रूपम्, तदेषामस्तीति रूपिण । दशेति चक्षुर्धात्वादय पञ्च, तद्विषयधातवश्च
पञ्चेति । धर्मधातोर्निरास कथं कृत , स चापि हि रूपीति शक्यते वक्तुम्,
तत्राविज्ञप्तिरूपसद्भावात् ? रूपिण एवेत्यवधारणात् तन्निरासः कृतो भवति ।
ये हि धातव,, रूपिस्वभावा एव ते ग्रहीतव्या । धर्मधातुस्तु रूप्यरूपिस्वभाव
इति । स्वदेशे परस्योत्पत्तिप्रतिबन्ध इति । विस्तर —यत्रैकं सप्रतिघं वस्तु तत्र
द्वितीयस्योत्पत्तिर्न भवति । यथा हस्तो हस्तेनाहतः प्रतिहन्यत उपले वा ।
हस्तो हस्तस्थान उपलस्थाने वा नोत्पद्यते । उपलोऽपि तयो । हस्तोपलयो
स्थान उपलोऽपि नोत्पद्यते ।
१. हस्ते—का० । हस्तेऽभ्याहतः—जा० ।