अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् ८१
ये धर्मा विषयप्रतिघातेन सप्रतिघा आवरणप्रतिघातेनापि त इति चतुः-
कोटिकः । प्रथमा कोटिः—सप्त चित्तधातवो धर्मधातुप्रदेशश्च यः सम्प्रयुक्तः ।
द्वितीया—पञ्च विषयाः । तृतीया—पञ्चेन्द्रियाणि । चतुर्थी—धर्मधातुप्रदेशः
सम्प्रयुक्तकवर्ज्यः ।
ये धर्मा विषयप्रतिघातेन सप्रतिघा आलम्बनप्रतिघातेनापि त इति
पश्चात्पादकः ।
ये तावदालम्बनप्रतिघातेनापि ते स्युर्विषयप्रतिघातेनैव, नालम्बनप्रतिघातेन;
पञ्चेन्द्रियाणि ।
“यत्रोत्पित्सोर्मनसः प्रतिघातः शक्यतेऽन्यैः१ कर्तुम् ।
तत् सप्रतिघं ज्ञेयम्, विपर्ययादप्रतिघमिष्टम्” ॥
इति भदन्तकुमारलातः ।
उक्ताः सप्रतिघाः, अप्रतिघाश्च ॥
एषामष्टादशधातूनां कति कुशलाः ? कत्यकुशलाः ? कत्यव्याकृताः ?
अव्याकृता अष्टौ,
चित्तचैत्तानामपि सप्रतिघत्वप्रसङ्गात् चतुःकोटिकः प्रश्नः। चतुष्कोण-, चतु-प्रकार
इत्यर्थः ।
पश्चात्पादक इति । यदि प्रश्नस्य पश्चाद्भागं गृहीत्वा विसर्जनाव्योतिष्ठते
स पश्चात्पादक । यदि पूर्वं भागं गृहीत्वा स पूर्वपादकः । विषयप्रतिघातेनापि
त इति । चित्तचेत्ता । ते हि विषयप्रतिघातेनालम्बनप्रतिघातेन च सप्रतिघाः ।
पञ्चेन्द्रियाणि नालम्बनप्रतिघातेन सप्रतिघानि, अनालम्बनत्वात् ।
यत्रोत्पित्सोर्मनस इति । विस्तरः—यत्राश्रय आलम्बने वा उत्पत्तुकामस्य
मनस. प्रतिघातोऽनुत्पत्तिः शक्यतेऽन्यैः कर्तुमन्तरावरणेन, तदेव सप्रतिघम्;
तेनान्तरावरणलक्षणेन प्रतिघेन सप्रतिघत्वात् । स्वदेशे परस्योत्पत्तिप्रति-
बन्धलक्षणेन प्रतिघातेन सप्रतिघत्वादित्यपरे । किं पुनस्तत् ? पञ्चेन्द्रियपञ्च-
विषयधातुस्वभावम् । विपर्ययादप्रतिघमिष्टम् । यत्रोत्पित्सोर्मनस प्रतिघातो न
शक्यते परै कर्तुम् । यथा मनोधातोर्धर्मधातोश्च मनोविज्ञानोत्पत्तावन्तरावरणं
न शक्यते परै. कर्तुम् । अत सप्तचित्तधातुधर्मधातुस्वभावमप्रतिघमिति सिद्धम् ।
“अव्याकृता अष्टौ” इति । अव्याकृता एवाष्टावित्यवधारणम् ।
१. शक्यते परैः—का० ।
अभि० को० ६