अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

९६ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
न चापि च्छिन्दन्ति, मणिप्रभावदच्छत्वात् ।
यथा छिनत्ति छिद्यते चैव बाह्यं धातुचतुष्टयम्,
दह्यते तुलयत्येवं,
तदेव दह्यते, तदेव तुलयति । नेन्द्रियाणि; अच्छत्वात्, मणिप्रभावत् ।
न शब्दः; उच्छेदित्वात् ।
विवादो दग्धृतुल्ययोः ॥ ३६ ॥
केचिदाहुः—तदेव धातुचतुष्टयं दाहकं तुल्यं च । केचिदाहुः—
तेजोधातुरेव दग्धा गुरुत्वमेव च तुल्यमिति ॥ ३६ ॥
मिति ? यस्मात् तत्प्रतीत्य स्प्रष्टव्यादिकं च कायादिविज्ञानानुपपत्तिः । कथं
तर्हि छिन्नेन पुनर्लग्नेन नासिकाग्रेण कायविज्ञानोत्पत्तिः ? नासिकामूलसम्बन्धेन
पुनः कायेन्द्रियोत्पत्तेरदोष । कथमिह गृहगोधिकादीना पुच्छानि छिन्नानि
स्पन्दन्ते, यदि तत्र कायेन्द्रियं नास्ति ? वायुधातोरेष विकार., नेतत्
कायेन्द्रियस्य कर्मेत्यवगन्तव्यम् । न चापि छिन्दन्ति मणिप्रभावदच्छत्वात् । यथा
मणिप्रभा न छिनत्ति, अच्छत्वात्, तद्वदिन्द्रियाणि ।
"दह्यते तुलयत्येवम्” इति । एवम्-शब्देन तदेव बाह्यं धातुचतुष्टयं
तथात्वेन प्रदर्श्यते । काष्ठादीनामग्निकृतो विकार.=दाह । स चेन्द्रियाणां न
भवति; मणिप्रभावदच्छत्वात् । न हि तानि काष्ठादिवच्चर्मादिवद्वा विक्रियन्ते ।
किं तर्हि ? तत्सम्बन्धात् प्रवाहच्छेदो भवति । तुलादिभूतं च तदेव धातुचतुष्टयं
तुलयति, नेन्द्रियाणि, तथैवाच्छत्वात् । अमूर्तानां तु धातूनाममूर्तत्वादेव छेदा-
द्यसम्भव इति तेषा छेदादि न चिन्त्यते । न शब्द उच्छेदित्वादिति । किञ्च ?
छिनत्ति छिद्यते, दह्यते तुलयति वा, अप्रवाहवर्तित्वात् ।
“विवादो दग्धृतुल्ययोः” इति । उत्तरत्रापीदमनुवर्तते—न शब्द उच्छेदित्वा-
दिति । तदेव धातुचतुष्टयं दाहकं तुल्यं चेति । अग्निक्षारादि दाहकम्, समस्त-
स्यात्र धातुचतुष्टयस्य भस्मादिविकारहेतुत्वात् । लवणादि तुल्यम् । तत्रापि
समस्तस्य तुलावन्नतिहेतुत्वादित्येकेषामभिप्रायः ।
तेजोधातुरेव दग्धा गुरुत्वमेव च तुल्यमिति । तेजोधातुरेवाग्निज्यालादिगन्न
उद्भूतवृत्तिर्वहति, पृथिवीधात्वादीनामुद्भूतस्ववृत्तित्वेऽप्यदाहकत्वदर्शनात् ।
गुरुत्वमेव चोपादाय रूपमुद्भूतवृत्ति तुल्यते; आतपादिक्षु लघुद्रव्येषु रूपादीना-
मुद्भूतवृत्तित्वेऽप्यतुल्यत्वदर्शनात् ॥ ३६ ॥