अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् ८५
युक्तस्तदसम्भवः; निष्प्रयोजनत्वात् । घ्राणजिह्वाधिष्ठानं तु सप्रयोजनम् ।
अतोऽस्य विनाऽपीन्द्रियेण युक्तः सम्भवः ।
निष्प्रयोजनापीन्द्रियाभिनिर्वृत्तिर्भवति, यथा गर्भे नियतमृत्यूनाम् ।
स्यान्नाम निःप्रयोजना, न तु निर्हेतुका । कश्च हेतुरिन्द्रियोत्पत्तेः ? इन्द्रिय-
सतृष्णस्य कर्मविशेषः । यश्च विषयाद् वितृष्णः, स नियतेमिन्द्रियादपीति न
तद्विषयवीतरागाणां घ्राणजिह्वेन्द्रिये सम्भवितुमर्हतः ।
पुरुषेन्द्रियमपि वा किं न निर्वर्त्तते ? अशोभाकरत्वात् ।
युक्तस्तदसम्भव इति । विस्तरः—युक्तस्तत्र पुरुषेन्द्रियाधिष्ठानस्यासम्भवः,
निःप्रयोजनत्वात् । घ्राणजिह्वेन्द्रियाधिष्ठानं त्वाश्रयशोभाभिव्याहारप्रयोजन-
त्वात् सप्रयोजनम् । अतोऽस्य विनापीन्द्रियेण युक्तः सम्भवः । साधनं
त्वत्रोच्यते—'सम्भवति रूपधातावनिन्द्रियं घ्राणजिह्वेन्द्रियाधिष्ठानम्, सप्रयो-
जनत्वात्, चक्षुरिन्द्रियाधिष्ठानवद्' इति । अनेन तामेव सप्रयोजनत्वस्यासिद्धतां
व्यवस्थापयति ।
एवमत्र सप्रयोजनत्ववादिनी वैभाषिकदेशीये कस्मिंश्चिन्निषिद्धे यदेतदा-
दावुक्तम्—'एवं तर्हि घ्राणजिह्वेन्द्रिययोरप्यभावप्रसङ्गः, निःप्रयोजनत्वात्'
इति, तद्दूषणाभासतां दर्शयन्तो वैभाषिका आहुः—निष्प्रयोजनापीति । विस्तर,-
यथा गर्भे नियतमृत्यूनाम् निष्प्रयोजनाभिनिर्वृत्तिः । न हि तेषा रूपदर्शनादि-
र्भवति । एवं रूपधातौ घ्राणजिह्वेन्द्रियाभिनिर्वृत्तिर्निष्प्रयोजनापि भविष्यतीति ।
तेन 'न स्तो रूपधातौ घ्राणजिह्वेन्द्रिये, निःप्रयोजनत्वात् पुरुषेन्द्रियवद्' इति
निःप्रयोजनत्वमनेकान्तिकं प्रदर्श्यते ।
आचार्य आह—स्यान्नाम निःप्रयोजनेति । विस्तरः—भवेन्निःप्रयोजनेन्द्रिया-
भिनिर्वृत्तिः, न तु निर्हेतुका; संस्कृतानां सहेतुकत्वात् । यश्च विषयाद्वितृष्णः स
नियतमिन्द्रियादपीत्यनेन हेत्वभावः प्रदर्श्यते । ततश्चैवं साधनमुच्यते—'न स्तो
रूपधातौ घ्राणजिह्वेन्द्रिये, निर्हेतुकत्वात्, निर्हेतुकाङ्कुरवत्, पुरुषेन्द्रियवद्वा' । पुरुषे-
न्द्रियमपि वा किं न निर्वर्तेत इत्याचार्य एव विकल्पं बाहयति । कोऽभिप्रायः ?
यदि नि प्रयोजना हेतुमन्तरेणापि वा घ्राणजिह्वेन्द्रिययोरुत्पत्तिः पुरुषेन्द्रियमपि
वा किं न निर्वर्तते । वैभाषिकाणा ह्ययं पक्ष—'सघ्राणजिह्वेन्द्रियो रूपधातु-
सत्त्वसन्तानः, रूपिप्राणित्वात्, कामावचरसत्त्वसन्तानवद्' इति । आचार्यस्तु
'पुरुषेन्द्रियमपि किं न निर्वर्त्तते' इत्यनेन तस्य पक्षस्य धर्मिविशेषविपर्ययं
दर्शयति—अविद्यमानपुरुषेन्द्रियो रूपधातुसत्त्वसन्तानो धर्मी, तस्य विपर्ययो
विद्यमानपुरुषेन्द्रियत्वमिति । वैभाषिकाः परिहरन्ति—अशोभाकरत्वादिति ।