अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

७८ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
मिति। अघं च तदन्यस्य रूपस्य तत्राप्रतिघातात्, सामन्तकं चान्यस्य
रूपस्येत्यपरे।
विज्ञानधातुर्विज्ञानं सास्रवं,
कस्मादनास्रवं नोच्यते ? यस्मादिमे षड् धातव इष्टाः
जन्मनिश्श्रयाः ॥ २८ ॥
एते हि जन्मनः प्रतिसन्धिचित्ताद् यावत् च्युतिचित्तसाधारणभूताः ।
अनास्रवास्तु धर्मा नैवमिति । तदेवं सत्येषां चत्वारो धातव स्प्रष्टव्यधातावन्त-
र्भूताः, पञ्चमो रूपधातौ, षष्ठः सप्तसु विज्ञानधातुष्विति ॥ २८ ॥
ये पुनरिमे अष्टादश धातव उक्तास्तेषा कति सनिदर्शनाः, कत्यनिदर्शनाः ?
सनिदर्शन एकोऽत्र रूपम्;
स हि शक्यते निदर्शयितुम्- इदमिह, अमुत्रेति । उक्त भवति-अनिदर्शनाः
शेषा इति ॥
अघं च तत् । अन्यस्य रूपस्य तत्राप्रतिघातात् । न प्रतिहन्यतेऽन्यद् रूपमस्मिन्निति
कृत्वा । सामन्तकं चान्यस्य रूपस्येति चित्तस्थस्य । अस्मिन् पक्षे कर्मधारय
समासः-अघं च तत् सामन्तकं च तदित्यघसामन्तकम् ।
“विज्ञानं सास्रवम्” इति । जन्मनो हेतोर्विज्ञानस्याभिप्रेतत्वात् । कुत
इति चेत् ? अत आह-यस्मादिमे षड् धातव इष्टाः “जन्मनिश्श्रयाः” । “षड्-
धातुरयं भिक्षो पुरुष " । ) इति, “षट् खलु धातून् प्रतीत्य
मातु कुक्षौ गर्भस्यावक्रान्तिः" ! , इति वचनात् । एते हि
जन्मन इति । विस्तर - एते हि जन्मनो जनकपोषकसंर्वर्धकत्वादाधारभूताः ।
जनको ह्यत्र विज्ञानधातु, प्रतिसन्धिबीजत्वात् । पोषकाणि भूतानि,
तत्सन्निश्रयभावात् । संवर्धकमकाशधातुः, अवकाशदानात् । अत एवैषां धातु-
त्ववचनम् । प्रतिसन्धिं दधत इति धातव । अनास्रवास्तु धर्मा नैवमिति । न
जन्मनिश्श्रयाः, जन्मनिरोधकत्वात् ॥ २८ ॥
“सनिदर्शन एकोऽत्र रूपम्” इति । किमिदं निदर्शनं नाम ? येन विशेषेण
योगाद् तद्वस्तु तथा निदर्शयितुं शक्यते स विशेषो निदर्शनमित्युच्यते । वचनेन
परस्य चक्षुर्विज्ञानमुत्पन्नं वा निदर्शनम्, तेन सह वर्तते सनिदर्शनं एको रूप-
धातुरत्राष्टादशसु धातुषु । रूपधातुरेवैक सनिदर्शन इत्यवधारणादुक्तं भवति ।