अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

८८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
कति सवितर्काः सविचाराः ? कत्यवितर्का विचारमात्राः ? कत्यवितर्का
अविचाराः ?
सवितर्कविचारा हि पञ्च विज्ञानधातवः ।
नित्यमेते वितर्कविचाराभ्यां संयुक्ताः । अवधारणार्थो हि-शब्दः ।
अन्त्यास्त्रयस्त्रिप्रकाराः,
मनोधातुः, धर्मधातुः, मनोविज्ञानधातुश्चान्त्यः । एते त्रयस्त्रिप्रकाराः ।
तत्र मनोधातु , मनोविज्ञानधातु., सम्प्रयुक्तश्च धर्मधातुरन्यत्र वितर्कविचाराभ्यां
कामधातौ प्रथमे च ध्याने सवितर्काः सविचाराः ।, ध्यानान्तरेऽवितर्का विचार-
मात्राः । द्वितीयाद् ध्यानात् प्रभृत्याभवाभावादवितर्का अविचारा ।
सर्वश्चासम्प्रयुक्तो धर्मधातुर्ध्यानान्तरे च विचार. । वितर्कस्तु नित्यम-
वितर्को विचारमात्रः, द्वितीयवितर्काभावात्, विचारसम्प्रयोगाच्च ।
कामधातौ प्रथमे ध्याने विचार एषु त्रिप्रकारेषु, नान्तर्भवति, स कथं
“सवितर्कविचारा हि पञ्च विज्ञानधातवः” इति । सवितर्कसविचारा एवेति
हिशब्दोऽवधारणे ।
“अन्त्यास्त्रयस्त्रिप्रकाराः” इति । अन्त्या एव त्रिप्रकारा इत्यवधारणम् ।
अन्यत्र वितर्कविचाराभ्यामिति । वितर्कविचारौ सम्प्रयुक्तकधर्मधातुस्वभावौ,
तयोरत्र ग्रहणप्रसङ्ग इति परिवर्ज्येते । वितर्को हि द्वितीयप्रकारान्तरेऽन्तर्भावि-
ष्यति । विचारोऽपि ध्यानान्तरजस्तृतीये प्रकारेऽन्तर्भवति । तदन्यस्तु त्रिष्वपि
प्रकारेषु नान्तर्भवतीति वक्ष्यति । त एते मनोधात्वादय. सम्प्रयुक्तकधर्मधातु-
पर्यन्ता. कामधातौ प्रथमे च ध्याने ससामन्तके मौले सवितर्काः सविचाराः,
वितर्कविचारसम्प्रयोगात् । अत एव ध्यानान्तरेऽवितर्काः वितर्काभावात् ।
विचारमात्राः, विचारसम्प्रयोगात् । अत एव द्वितीयात् प्रभृति यावद्भवाग्रं तयोर-
भावादवितर्का अविचाराः। सर्वश्चासम्प्रयुक्तो धर्मधातुरिति यथासम्भवं त्रैधातुक-
रूपचित्तविप्रयुक्ता असंस्कृताश्च । ध्यानान्तरे च विचारोऽवितर्को वितर्काभावात् ।
अविचारो द्वितीयविचाराभावात् ।
विचार एषु त्रिषु प्रकारेषु नान्तर्भवतीति । कामधातुप्रथमध्यानभूमिको
विचार. प्रथमे तावत् प्रकारे नान्तर्भवति-सवितर्कं सविचार इति । स हि
सवितर्क. सम्भवति, न तु सविचार., विचारासम्प्रयोगात् । द्वितीयेऽपि नान्त-