अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् ९७
कति विपाकजाः धातवः ? कत्यौपचयिकाः ? कति नैःष्यन्दिका ? कति
द्रव्ययुक्ताः ? कति क्षणिका ? आह—
विपाकजौपचयिकाः पञ्चाध्यात्मम्,
अध्यात्मं तावत् पञ्च धातवः चक्षुरादयो विपाकजाश्चौपचयिकाश्च ।
नैःष्यन्दिका न सन्ति, तद्व्यतिरिक्तनिष्यन्दाभावात् ।
तत्र विपाकहेतोर्जाताः विपाकजाः । मध्यपदलोपात् गोरथवत् । फलकाल-
प्राप्तं वा कर्म 'विपाकः' इत्युच्यते, विपच्यत इति कृत्वा, तस्माज्जाता विपा-
कजाः । फलं तु विपाक्तिरेवेति विपाकः । भवतु वा¹ हेतौ¹ फलोपचार , यथा
फले हेतूपचार.—“षडिमानि स्पर्शायतनानि पौराणं कर्म वेदितव्यम्” (
) इति ।
“पञ्चाध्यात्मम्” इति । पञ्च-ग्रहणं मनोनिवृत्त्यर्थम् । अध्यात्मग्रहणं रूपा-
दिनिवृत्त्यर्थम् ।
विपाकजौपचयिकाः एव पञ्चाध्यात्मिका न नैष्यन्दिका इत्यवधारणम् ।
कस्मात् ? तद्व्यतिरिक्तनिष्यन्दाभावान् । विपाकजा औपचयिकाश्च यद्यपि नैष्य-
न्दिका भवन्ति, “निष्यन्दो हेतुसदृश'' ( अभि० को २ ५८ ) इति कृत्वा ।
ते तु विपाकजौपचयिकत्वेनैव संगृहीतत्वान्न नैष्यन्दिका इति गृह्यन्ते । य तु
स्वहेतुसदृशा न च विपाकजा न चौपचयिका., त इह नैष्यन्दिका अभिप्रेता ।
न चैवंविधाश्चक्षुरादयो भवन्ति, किं तर्हि ? विपाकजा वा औपचयिका वा
भवन्तीत्यत एवमुच्यते—तद्व्यतिरिक्तनिष्यन्दाभावादिति । कथं पुनज्ञायते—
नैष्यन्दिकास्ते न सन्तीति ? मृतस्याननुवृत्ते । न हि रूपादिवन्मृतस्य चक्षु-
र्धात्वादयोऽनुवर्तन्ते ।
विपाकहेतोर्जाता इति । विपाकस्य फलस्य हेतुर्विपाकहेतुः, विपाकहेतो-
र्जाता विपाकजा । मध्यपदलोपाद्धेतुशब्दलोपात् । गोरथवत् । यथा गोभिर्युक्तो
रथो गोरथ इति । फलकालप्राप्तं वा कर्मेति । विपाकफलोत्पत्त्यनन्तरक्षणावस्थ-
मित्यर्थः । विपच्यत इति विपाकः । कमकर्तरि घञ् । विपाकाज्जाता विपाकजा ।
फल तु विपाक्तिरेवेति विपाक इति भावे घञ् । भवतु वा हेतौ फलोपचार इति ।
विस्तर.—अविपाकस्वभावोऽपि कर्मलक्षणो हेतुर्विपाक इत्युच्यते, तदुत्पाद
कत्वात् । यथा फले हेतूपचार इति । विस्तर —षडिमानि स्पर्शायतनानि चक्षुरा-
दीनि पौराणं कर्म । पुराणे जन्मनि भवं पुराणमेव वा पौराणं कर्म । तानि
१-१. फलहेतौ—का० ।
अभि० को० ७