अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् ९५
पञ्चेन्द्रियधातवः, पञ्च विषयाः—सञ्चिताः । परमाणुसङ्घातत्वात् । शेषा
न सञ्चिता इति सिद्धं भवति ॥ ३५ ॥
अष्टादशानां धातूनां कश्छिनत्ति, कश्छिद्यते, को दहति, को दह्यते,
कस्तुलयति, कस्तुल्यते ?
छिनत्ति च्छिद्यते चैव बाह्यं धातुचतुष्टयम् ।
रूपगन्धरसस्प्रष्टव्याख्यं परशुदार्वादिसंज्ञकम् ।
छेदो नाम क एष धर्मः ? सम्बन्धोत्पादिनः सङ्घातस्रोतसो विभक्तोत्पाद-
नम् । न कायेन्द्रियादीनि छिद्यन्ते; निरवशेषाङ्गच्छेदे तदद्वैधीकरणात् । न
हीन्द्रियाणि द्विधा भवन्ति; छिन्नस्याङ्गस्य निरिन्द्रियत्वात् ।
"सञ्चिता दश" इति । परमाणूसञ्चयस्वभावा दशैवेत्यर्थः । अन्ये तु
धातवोऽस्मादवधारणान्न सञ्चिता इति सिद्धम् ॥ ३५ ॥
तुलयतीति कस्य धातोरतद्रूपम्, तथा हि "तुल उन्माने" (मा० धा० चु०
५४) इत्यस्य धातोस्तोलयतीति रूपं भवति ? नैष दोषः, तुलां करोति तुलयतीति
प्रातिपदिकधातोरतद्रूपमिष्यते । कर्मणि च तुल्य इति रूपं भवति ।
"बाह्यं धातुचतुष्टयम्" इति । रूपादिकं शब्दवर्ज्यम् । परशुदार्वादिसंज्ञक-
मिति । परश्वादिसंज्ञकम् ।
"छिनत्ति" दार्वादिसंज्ञकम् । "छिद्यते" सम्भवे प्रत्येवमुच्यते । कदाचित्
परश्वादिसंज्ञकं छिद्यते, दार्वादिसंज्ञकमपि छिनत्ति ।
सम्बन्धोत्पादिन इति विस्तरः । सम्बन्धेनाविभागेनोत्पत्तुं शीलमस्येति
सम्बन्धोत्पादि । सङ्घातस्रोतः । रूपादिसङ्घातसन्तान इत्यर्थः । तस्य विभक्तो-
त्पादनं विभक्तजननं यत् स छेदः । क्षणिकानां हि भावानां विनापि परश्वा-
दिना छेदो भवत्येव । सन्ताननिरोधस्तु परश्वादिनेति परश्वादिकं छिनत्ती-
त्युच्यते । कारणसामग्रीविशेषवशाद्धि कार्यविशेषोत्पत्तिर्भवति । तत्र धातु-
चतुष्टयमेव छिनत्ति छिद्यते चेत्यवधार्यते । तथावधारणाच्चान्ये धातवो नोभय
थेति सिद्धम् । अत एव चाह—न कायेन्द्रियादीनि छिद्यन्त इति । विस्तर.—
अत्र न चक्षुरिन्द्रियादीनीति वक्तव्ये कस्मात् कायेन्द्रियादीनीति वचनम् ?
यस्मात् कायेन्द्रिये परिस्फुटच्छेदो भवति, यदि भवेदित्यतः कायेन्द्रियपुरःसरा-
णीन्द्रियाणि कथ्यन्ते । निरवशेषाङ्गच्छेदे सर्वाङ्गप्रत्यङ्गच्छेदे । तदद्वैधीकरणात् तेषां
कायेन्द्रियादीनामद्वैधीकरणात् । कथं पुनर्गम्यते तदद्वैधीकरणमिति ? अतः
पुनराह—न हीन्द्रियाणि द्विधा भवन्ति । छिन्नस्याङ्गस्य कायादपगतस्य निरि
न्द्रियत्वात् । इदमपि कथं गम्यते—निरिन्द्रियं तदङ्गं यच्छिन्नं कायादपगत