अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

[Header]
प्रथमं कोशस्थानम् ८३

पशब्दधातू कुशलाकुशलचित्तसमुत्थौ कुशलाकुशलौ कायवाग्विज्ञप्ति-
तदन्याव्याकृतौ ।
उक्तः कुशलादिभावः ॥
षामष्टादशधातूनां कति कामधात्वाप्ताः ? कति रूपधात्वाप्ताः ?
कामधात्वाप्ताः सर्वे
आप्ता अवियुक्ताः । कामधातुप्रतिसंयुक्ता इत्यर्थः ।
रूपे चतुर्दश ।
रूपधातौ चतुर्दश धातवः ।
विना गन्धरसघ्राणजिह्वाविज्ञानधातुभिः ॥ ३० ॥
हि गन्धरसौ न स्तः; तयोः 'कवलीकाराहारत्वात्, तद्वीतरागाणां च
ततो घ्राणजिह्वाविज्ञाने अपि न स्तः; आलम्बनाभावात् ।
एवं तर्हि स्प्रष्टव्यधातोरपि तत्राभावप्रसङ्गः ? कवलीकाराहारत्वात् ।
गन्धरसयोरप्येष प्रसङ्गः ? नास्ति विनाऽभ्यवहारेण गन्धरसयोः परिभोगः ।
स्प्रष्टव्यस्येन्द्रियाश्रयाधारप्रावरणभावेन ।

दन्यावव्याकृताविति । ताभ्यां कुशलाकुशलचित्तसमुत्थाभ्यां रूपशब्दधातु-
रूपशब्दधातू अव्याकृतचित्तसमुत्थौ कायवाग्विज्ञप्तिसंगृहीतौ विज्ञ-
हीती चाव्याकृतौ ।
कामधात्वाप्ताः सर्वे" इति । कामधात्वाप्ताः सर्व एवेत्यवधार्यते, अष्टादश-
मात्रसंग्रहात् । न तु प्रत्येकम्; साकल्यत ।
त आह—"रूपे चतुर्दश" इति । तयोः कवलीकाराहारत्वादिति । तयो-
रयोः । गन्धोऽपि हि कवलीकाराहारः सूक्ष्मः । तत्राभावप्रसङ्ग
तत्र रूपधातौ स्प्रष्टव्यधातोरभावप्रसङ्गः, कवलीकाराहारत्वात् ।
आहारः कामे त्र्यायतनात्मक" (अभि० को० ३.२९)
द्धान्तात् । गन्धरसयोरप्येष प्रसङ्ग इति । यौ नाहारस्वभावौ तौ तत्र
मित्यर्थः । अस्ति तु स्प्रष्टव्यस्येति । किम् ? परिभोगः । इन्द्रियाश्रया-
आधारभावेन, प्रावरणभावेन च ।
• कवलीकारा०-का० ।