अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

९२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
कति धातवो भूतस्वभावाः ? कति भौतिकाः ?
स्प्रष्टव्यं द्विविधं,
भूतानि, भौतिकं च । तत्र भूतानि चत्वारि । भौतिकं श्लक्ष्णत्वादि सप्त-
विधम् ; भूतेषु भवत्वात् ।
शेषा रूपिणो नव भौतिकाः ।
पञ्चेन्द्रियधातवश्च, चत्वारो विषयाः—एते नव धातवो भौतिका एव ।
धर्मधात्वेकदेशश्च
अविज्ञप्तिसंज्ञको भौतिकः, शेषाः सप्त चित्तधातवो धर्मधातुश्चाविज्ञप्ति-
वर्ज्यो नोभयथा । "भूतमात्रं दशायतनानि" ( ) इति
भदन्तबुद्धदेवः । तच्च नैवम्; भूतानां चतुष्कखक्खटादिलक्षणावधारणात्¹
सूत्रे तेषां स्प्रष्टव्यत्वात् । न हि काठिन्यादीनि चक्षुरादिभिर्गृह्यन्ते, नापि
वर्णादयः कायेन्द्रियेण ।
"स्प्रष्टव्यं द्विविधम्" इति । उभयावधारणम्—स्प्रष्टव्यमेव द्विविधम्,
द्विविधमेव स्प्रष्टव्यमिति ।
"शेषा रूपिणो नव भौतिकाः" भौतिक इत्यत्राप्युभयावधारणम् । "धर्म-
धात्वेकदेशश्च" भौतिक इत्यत्राप्युभयावधारणम् । यस्माच्चैत उभयावधारिता-
स्तस्माच्छेषाः सप्त चित्तधातवो धर्मधातुश्चाविज्ञप्तिवर्ज्यो नोभयथेति सिद्धम् ।
भूतानां चतुष्कखक्खटादिलक्षणावधारणादिति । चतुष्कावधारणात् पृथि-
व्यप्तेजोवायुधातवः स्प्रष्टव्यधातौ चत्वारि भूतानि । श्लक्ष्णत्वादयस्तत्र चक्षुरा-
दयश्च न भूतानि । खक्खटादिलक्षणावधारणाच्च पृथिव्यप्तेजोवायुधातुष्वन्ये
धर्माश्चक्षुरादयो नान्तर्भावं गच्छन्ति । कथम् ? चत्वारि महाभूतानि—पृथिवी-
धातुः, अब्धातुः, तेजोधातुः, वायुधातुः । पृथिवीधातुः कतमः ? खक्खटत्वमिति
विस्तरः । तेषां च स्प्रष्टव्यत्वादिति । तेषां च खक्खटत्वादीनां स्प्रष्टव्यत्वात् ।
यस्मात् तानि स्प्रष्टव्यानि; वर्णादयस्तु द्रष्टव्याः, श्रोतव्याः, घ्रातव्याः, स्वादियि-
तव्याः । कथं गम्यते स्प्रष्टव्यानि तानि ? इत्यत आह—न हि काठिन्यादीनि
चक्षुरादिभिर्गृह्यन्ते । किं तर्हि ? कायेन्द्रियेणैवेत्यतोऽवगम्यते—स्प्रष्टव्यानि
तानीति । स्यान्मतम्—तेऽपि वर्णादयः स्प्रष्टव्याः ? इत्यत आह—नापि
वर्णादयः कायेन्द्रियेण । किम् ? गृह्यन्त इति प्रकृतम् ।
१. चतुष्ट०—का० ।