अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

९४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे
न च युक्त—‘चित्तमेव चैत्ता.’ इत्यभ्युपगन्तुम्¹; “संज्ञा च वेदना च चैत-
सिक एष धर्मश्चित्तान्वयाच्चित्तनिश्रितः” ( ) इति सूत्रवचनात्²,
सरागादिचित्तादिवचनाच्च । तस्माद् यथोक्तं धातूनां भूतमौतिकत्वम् ॥
कति सञ्चिताः ? कत्यसञ्चिताः ?
सञ्चिता दश रूपिणः ॥ ३५ ॥
विज्ञायते—मूलसत्त्वद्रव्यसन्दर्शना॑र्थत्वात् ‘षड्धातुरयं भिक्षो पुरुष.’ इति
वचनम्, न तु भूतमात्रत्वादिति । ननु च यथा विज्ञानधातोरव्यतिरिक्तमपि
मनःस्पर्शायतनं पुनरुच्यते, एवं चक्षुरादीन्यपि चतुर्धात्वव्यतिरिक्तानि पुन-
रुच्येरन्निति, अतो न पुनः षट्स्पर्शायतनवचनेन तद्व्यतिरिक्तभौतिकास्तित्व-
सिद्धि. ? नैतदेवम्, यदि हि पृथिवीधात्वादय एव स्पर्शायतनान्यभविष्यन्,
भूतान्येव स्पर्शायतनानीत्येवावक्ष्यत् । न त्वेवम्, किं तर्हि ? चक्षु स्पर्शायतनं
यावन्मन स्पर्शायतनमिति । अतोऽवगम्यते—पृथिवीधात्वादिव्यतिरिक्तानि
चक्षुरादीनीति । विज्ञानधातुस्तु चक्षुरादिस्पर्शायतनवचनानुषङ्गेण पुनरुच्यते ।
स्पर्शायतनमिति कोऽर्थः ? स्पर्शस्य चैतसिकस्याश्रय इत्यर्थः ।
चैत्ताभावप्रसङ्गाच्चेति । यदि “षड्धातुरयं भिक्षो पुरुष ” इति यथाभूतमेव
द्रव्याणि गृह्येरन्, नान्यानि तदाश्रितानि द्रव्याणि, तेनैतत् प्राप्तम् । विज्ञानधातु-
मात्रग्रहणादत्र चैतसिकाना तदाश्रितानामग्रहणप्रसङ्ग । इष्टत्वाददोष इति
चेत् ? न, सापक्षालत्वादस्य पक्षस्य । सापक्षालो ह्ययं पक्ष—‘चित्तविशेषा
एव चैतसिका.’ इति, स्वसिद्धान्तविरोधात् ।
तेनाह—न च युक्तं चित्तमेव चैत्ता इत्यभ्युपगन्तुम् । कस्मात् ? संज्ञा च
वेदना च चैतसिक एष धर्मश्चित्तनिश्रित इति सूत्रवचनात् । साधनं चात्रोप-
तिष्ठते—‘चित्तादर्थान्तरभूते संज्ञावेदने, स्कन्धदेशनाया पृथग्देशितत्वात्,
रूपस्कन्धवद्’ इति । अथ वा—‘स्वाश्रयादर्थान्तरभूते संज्ञावेदने, तदाश्रितत्वात्,
यत् स्वाश्रयाश्रितं तत् स्वाश्रयादर्थान्तरभूतम्, तद्यथा कुड्याश्रितं चित्रम्’ ।
सरागादिचित्तवचनाच्चेति । “सरागं चित्तं सरागं चित्तमिति यथाभूतं
प्रजानाति । विगतरागं चित्तं विगतरागं चित्तमिति यथाभूतं प्रजानाति ।
सदोषं चित्तं सद्वेषं चित्तमिति यथाभूतं प्रजानाति” इति ( )
विस्तरः । अत्र साधनम्—‘सरागं चित्तमिति चित्तरागयो परस्परतोऽर्थान्तर-
त्वम्, सहयोगनिर्दिष्टत्वात्, सपुत्रश्चैत्र इति सहयोगनिर्दिष्टचैत्रपुत्रवद्’ इति ॥
१. ०भ्युपेतुम्—का० । २. सूत्रे वचनात्—का० ।