अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

७९४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ अनुशय-
कामे सत्कायदर्शनम् ।
अन्तग्राहः सहाभ्यां च मोहः,
कामधातौ सत्कायान्तग्राहदृष्टी तत्सम्प्रयुक्ता चाविद्या अव्याकृताः । किं
कारणम् ? दानादिभिरविरुद्धत्वात् । 'अहं प्रेत्य सुखी भविष्यामि' इति दानं ददाति
शीलं रक्षति । उच्छेददृष्टिरपि मोक्षानुकूला ।
अतएवोक्तं भगवता—"एतदग्रं दृष्टिगतानां¹ यदुत नो च स्यां नो च
मे स्यान् न भविष्यामि न मे भविष्यति" ( ) इति ।
अपि चानयोर्दृष्ट्योः स्वद्रव्यसम्मूढत्वात्परपीडाप्रवृत्तत्वाच्च स्वर्गतृष्णा-
ऽस्मिमानयोरप्येष² प्रसङ्गः ।
सहजा सत्कायदृष्टिरव्याकृता । या मृगपक्षिणामपि वर्तते । विकल्पिता
त्वकुशलेति पूर्वाचार्याः ।
शेषास्त्वशुभाः ॥ १९ ॥
एतदग्रं दृष्टिगतानामिति । एतद् विशिष्टं दृष्टिप्रकारेभ्यः । नातिसावद्यमि-
त्यर्थः । मोक्षो मार्गोपनिषत्, उच्छेदस्तु निर्हेतुकोऽभिप्रेत इति, भ्रान्तेः
सावद्यमुच्छेददर्शनमिति विशेषः । स्वद्रव्यसम्मूढत्वादिति । स्वसन्ततिपतिताना-
मुपादानस्कन्धानामात्मात्मीयत्वेन ग्रहणात् स्वद्रव्यसम्मूढा सत्कायदृष्टिः ।
तेषामेव शाश्वतोच्छेदग्राहदृष्टिरपि तथैव । यथा च ते दृष्टी तथा तत्सम्प्र-
योगिमप्यविद्येति ।
अपरपीडाप्रवृत्तत्वाच्च । किम् ? अव्याकृते सत्कायान्तग्राहदृष्टी इति
प्रकृतम् । ते हि न काचिदपि परपीडां कुरुतः । स्वर्गतृष्णास्मिमानयोरप्येष
प्रसङ्ग इति । स्वर्गतृष्णाया अस्मिमानस्य च दानादिभिरविरोधात् स्वद्रव्य-
सम्मूढत्वाद्³ अपरपीडाप्रवृत्तत्वाच्चाव्याकृतत्वप्रसङ्गः । न चेष्यते ।
तस्मान्नैभिः कारणैरनयोऽव्याकृतत्वमित्येनाभिप्रायेण पूर्वाचार्यमतमुपस्था-
पयति—सहजा सत्कायदृष्टिरित्यादि । विकल्पिता त्वकुशलेति । या आत्मवा-
दिभिः कपिलोल्लूकादिभिर्विकल्पिता सा नाव्‍याकृता, कि तर्हि ? अकुशलेति ।
अन्तग्राहदृष्टिरपि । या तैर्विकल्पिता, साऽप्यकुशला । तत्पूर्वकत्वाच्च सा तुल्य-
वर्तेत्यनुक्तापि गम्यत एव ।
१. बाह्यकानां दृष्टि०-का० । २. ऽरप्येवं—का० ।
३. °सम्मूढत्वात्-जा० ।

निर्देशः ] पञ्चमं कोशस्थानम् ७९५
शेषास्त्वशुभा अनुशयाः कामधातावकुशलाः ॥ १९ ॥
कत्यकुशलमूलानि ? कति न ?
कामेऽकुशलमूलानि रागप्रतिघमूहयः ।
कामधातौ सर्वरागः सर्वप्रतिघः सर्वो मोहोऽन्यत्र सत्कायान्तग्राहदृष्टि-
सम्प्रयुक्ताद् यथाक्रमम् ।
त्रीण्यकुशलमूलानि,
लोभोऽकुशलमूलम्, द्वेषो मोहोऽकुशलमूलम् । यद्यकुशलं¹ चाकुशलस्यैव
मूलमिष्टम्¹, एत एवाकुशलमूलानि । शेषा अनुशया नाकुशलमूलानीति सिद्धम् ।
कत्यव्याकृतमूलानि ? कति न ? त्रीण्यव्याकृतमूलानि । कतमानि त्रीणि ?
तृष्णाविद्या मतिश्च सा ॥ २० ॥
'सा' इत्यव्याकृततां दर्शयति । या काचिदव्याकृता तृष्णा अविद्या प्रज्ञा
चान्ततो विपाकजा अपि सर्वाऽसावव्याकृतमूलमिति काश्मीराः ॥ २० ॥
“शेषास्त्विहाशुभाः” इति । इहेति कामावचरशेषाभिसङ्ग्रहार्थम् । काम-
धातौ सत्कायदृष्ट्यादिशेषाः क्लेशां अकुशला एवेत्यवधार्यते ॥ १९॥
कत्यकुशलमूलानि, कति नेति । एषामष्टानवतेरनुशयानामित्यनुवृत्तत्वेनैवं
विसर्जनं क्रियते ।
“कामेऽकुशलमूलानि रागप्रतिघमूहयः२” इति । कामधातौ ये राग-प्रतिघ-
मोहाः ते सर्व एव पञ्चप्रकाराः अप्यकुशलमूलानि; कुशलमूलविपक्षेण
व्यवस्थापनात् । नान्येऽनुशया इति । मूढिरिति मोहपर्यायः । सर्वो मोहः
अन्यत्र सत्कायान्तग्राहदृष्टिसम्प्रयुक्तान्मोहादिति । कथमिह न सूत्रितं लभ्यते ?
“अशुभाः” (अभिः ५.१९) इत्यधिकाराद्, एकदेशनिर्देशात् । अत एवोच्यते-
यद्यकुशलं चाकुशलस्यैव च मूलम्, इष्टमिति । एतदेवेत्यवधारणाच्छेषा अनुशया
मिथ्यादृष्ट्यादयो नाकुशलमूलानीति सिद्धम् ॥
"त्रीण्यव्याकृतमूलानि" इति । एषामेवाष्टानवतेरनुशयानां त्रीणि अव्या-
कृतमूलानीति । त्रिग्रहणं बहिर्देशकमताद् विशेषणार्थः । त्रीण्येव, न चत्वारीति ।
कतमानि त्रीणि ? इत्याह-- "तृष्णाऽविद्या मतिश्च सा । सेति अव्याकृततां
दर्शयति । अव्याकृतमूलानीति । अनेनाव्याकृतशब्देन केवलेन तृष्णाविद्या-
१-१. यद्धद्यकुशलं चाकुशलस्य च मूलं तदेवाकुशलमूलमिष्टम्-का० ।
२. ºमूढया-जा० ।

७६६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ अनुशय-
द्वैधोर्ध्ववृत्तेर्मातोऽन्यौ,
विचिकित्सा किल द्वैधवृत्तेर्न मूलं भवितुमर्हति; चलत्वात् । उन्नत्तिलक्षणेनोर्ध्व-
वृत्तेर्न मानो मूलम् । विविधस्मृतिमूलानि हि स्थिराण्यधोवृत्तीनि च लोके
दृष्टानीति ।
चत्वार्येवेति बाह्यकाः ।
बाह्यकाश्चत्वार्यव्याकृतमूलानीच्छन्ति ।
तृष्णादृङ्मानमोहास्ते,
त इत्यव्याकृता इति दर्शयति । अव्याकृता तृष्णा दृष्टिर्मानोऽविद्या च ।
किं कारणमेतान्यव्याकृतमूलानीच्छन्ति ?
ध्यायित्रित्वादविद्यया ॥ २१ ॥
यस्मत् त्रयो ध्यायिनः । तृष्णादृष्टिमानोत्तरध्यायिनः । ते चाविद्यावशाद्
भवन्तीति ॥ २१ ॥
मतयो विशेषिता इति दर्शयति । अत्र च मतिरक्लेशस्वभावाप्यव्याकृतमूल-
मितीष्यते वैभाषिकैः । या काचिदव्याकृता तृष्णेति । आस्वादनासम्प्रयुक्तेषु
ध्याना रूप्येषूपपत्तिकाले वा विमानादिषु सम्भवतः । या काचिदविद्या रूपा-
रूप्यधात्वोः कामधातौ च सत्कायान्तग्राहदृष्टिसम्प्रयोगिनीति । एवं प्रज्ञा च
या काचिदव्याकृता । अन्ततो विपाकजापि । कामधातौ विपाकजैर्यापथिक-
शैल्पस्थानिक-निर्माणचित्तसम्प्रयुक्ता सत्कायान्तग्राहदृष्टिसम्प्रयुक्ता च रूपा-
रूप्यधात्वोः सर्वक्लेशसम्प्रयुक्ता प्रज्ञा । विपाकजादिसम्प्रयुक्ता च यथासम्भ-
वमव्याकृता प्रज्ञा । द्वैधवृत्तेरिति । द्विधाभावो द्वैधम्, द्वैधे वृत्तिः तस्याः ॥२०॥
न विचिकित्सा मूलं भवितुमर्हति; द्विधावृत्तित्त्वञ्चलत्वात् । उन्नत्तिलक्षणेनेति ।
उन्नतेर्लक्षणम्, तेन ऊर्ध्ववृत्तिर्भवति । तस्मान्न मानो मूलं भवितुमर्हति ।
मूलानि स्थिराण्यधोवृत्तीनि चेति । मूलवैधर्म्यान्न विचिकित्सा मूलम्; अस्थिर-
त्वात् । न मानः; अनधोवृत्तित्वादिति वक्तव्यम् ।
ते इत्यव्याकृताः । अव्याकृता तृष्णेति । रूपारूप्यधात्वोः । दृष्टिरपि
तयोश्च कामधातौ च सत्कायान्तग्राहदृष्टिस्वभावा । अविद्यापि कामधातौ तत्स-
म्प्रयोगिन्येव । रूपारूप्यधात्वोश्च सर्वा । तृष्णादृष्टिमानोत्तरध्यायिन इति ।
य आस्वादनासम्प्रयुक्तध्यानध्यायी, स तृष्णोत्तरध्यायी । यो ध्याननिश्चयेण
शाश्वतादिदृष्टिमुत्पादयति, स दृष्ट्युत्तरध्यायी, मानोत्तध्यायी च । यश्च मन्यते-

निर्देशः ] पञ्चमं कोशस्थानम् ७५७
यानि सूत्रे चतुर्दशाव्याकृतवस्तूनि, किं तानि अव्याकृतत्वात् ? नेत्याह ।
किं तर्हि ? स्थापनीयः प्रश्नोऽव्याकृत इत्युक्तम् । चतुर्विधो हि प्रश्नः—
एकांशव्याकरणीयः, विभज्यव्याकरणीयः, परिपृच्छय व्याकरणीयः, स्थापनीयश्च ।
तत्र यथाक्रमं वेदितव्यम्—
एकांशतो व्याकरणं विभज्य परिपृच्छय च ।
स्थाप्यं च मरणोत्पत्तिविशिष्टात्माऽन्यतादिवत् ॥ २२ ॥
‘किं सर्वसत्त्वा मरिष्यन्ति’ इत्येकांशेन व्याकर्त्तव्यम्—मरिष्यन्तीति ।
‘किं सर्वे जनिष्यन्ते’ इति विभज्य व्याकर्त्तव्यम्—सक्लेशा¹ जनिष्यन्ते,
न निःक्लेशा इति ।
‘किं मनुष्यो विशिष्टो हीनः’ इति परिपृच्छय व्याकर्त्तव्यम्—कानधिकृत्य
प्रश्नयसीति । यदि ब्रूयाद्—देवानिति । हीन इति व्याकर्त्तव्यम् । अथ ब्रूयाद्—
अपाय़ानिति । विशिष्ट इति व्याकर्त्तव्यम् ।
‘लाभी अहमस्य ध्यानस्य, नान्ये तथा’ इति, स मानोत्तरध्यायी । तत्र तृष्णोत्तरम्
तृष्णोपरिकम्, ध्यातुं शीलमस्येति तृष्णोत्तरध्यायी । अथ वा—तृष्णोत्तरश्च
तृष्णाधिक इत्यर्थः, ध्यायी च तृष्णोत्तरध्यायी । एवं दृष्ट्युत्तरध्यायी च,
मानोत्तरध्यायी च । ते चाविद्यावशाद् भवन्तीति । ते च त्रयो ध्यायिनोऽविद्या-
वशाद् अविद्यायोगात् तथा भवन्ति । अतोऽविद्याप्यव्याकृतमूलमिति । समा-
पत्तिसमापन्नानां च एताः क्लेशसमुदाचारावस्थाः अव्याकृतानां धर्माणां मूलं
कारणमिति ॥ २१ ॥
अव्याकृतसम्बन्धेन पर्यनुयुङ्क्ते—यानि सूत्रे चतुर्दशाव्याकृतवस्तूनीति ।
विस्तरः—शाश्वतो लोकः, अशाश्वतो लोकः—इत्येवमादि । किं तान्यव्याकृतत्वा-
दिति । किं तानि नैव कुशलानि, नाकुशलानीत्यव्याकृतत्वात् । नाव्याकृतवस्तु-
न्यपदिश्यन्ते । स्थापनीयः प्रश्नोऽव्याकृत इति । यः स्थापनीयत्वेन न व्याकृतो
न कथितः, सोऽव्याकृतः प्रश्नः, तस्य वस्त्वधिष्ठानमित्यव्याकृतवस्तु ।
तत्प्रसङ्गेनेदमुपन्यस्यते—चतुर्विधो हि प्रश्नः इति विस्तरः ।
मरणोत्पत्तिविशिष्टात्माऽन्यतादिवदिति । मरणवत्, उत्पत्तिवत्, विशिष्टवत्,
आत्माऽन्यतादिवदिति । यथासङ्ख्यमेकांशव्याकरणादिषूदाहरणानि । मरि-
१ संक्लेशाः—का० ।

७६८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ अनुशय-
'किमन्यः स्कन्धेभ्यः सत्त्वोऽनन्यः' इति स्थापनीयः, सत्त्वद्रव्यस्याभावात्,
बन्ध्यापुत्रश्यामगौरत्वादिवत् ।
कथमेतद् व्याकरणं भवति—अव्याकृतमेतदिति ? एवं व्याकरणात् ।
अपर आह—इदमप्येकांशेन² व्याकरणं² यन्न सर्वे जनिष्यन्त इति । यस्तु पृच्छेद्
ये मरिष्यन्ति किं ते जनिष्यन्त इति³, तस्य विभज्यव्याकरणीयं³ स्यात् । मनुष्येषु
चोभयमस्ति—हीनत्वं विशिष्टत्वं चापेक्षिकमित्युभयमेकांशेन व्याकर्तव्यम् । तद्यथा
ष्यन्तीति मरणोदाहरणमेकांशव्याकरणे । 'सक्लेशा जनिष्यन्ते न निःक्लेशाः'
इत्युत्पत्त्युदाहरणं परिपृच्छाव्याकरणे । 'किमन्यः स्कन्धेभ्यः सत्त्वः' इति
आत्माभ्यतोदाहरणं स्थापनीयव्याकरणे इति । 'किं सर्वसत्त्वाः मरिष्यन्ति'
इत्येकांशेन व्याकर्तव्यमिति । यथोक्तं भगवता—“अल्पकं भिक्षवे मनुष्याणां
जीवितम्, गमनीयः सम्परायः, चरितव्यं कुशलम्, नास्ति जातस्यामरणम्”
इति । 'किमन्यः स्कन्धेभ्यः सत्त्वोऽनन्यः' इति स्थापनीय इति । यथोक्तं
भगवता—“किन्नु भो गौतम, स करोति, स प्रतिसंवेदयते ? अव्याकृतमेतद्
ब्राह्मण । अन्यः करोति, अन्यः प्रतिसंवेदयते ? अव्याकृतमेतद् ब्राह्मण । 'सः
करोति, स प्रतिसंवेदयते' इति पृष्टः 'अव्याकृतमेतद्' इति वदसि, 'अन्यः
करोति, अन्यः प्रतिसंवेदयते' इति पृष्टः 'अव्याकृतमेतद्' इति वदसि; तत्
कोऽत्र खल्वस्य भवतो गौतमस्य भाषितस्यार्थः ? 'स करोति, स प्रतिसंवेदयते'
इति ब्राह्मण ! शाश्वताय परैति, 'अन्यः करोति, अन्यः प्रतिसंवेदयते' इति
उच्छेदाय परैति; एतावन्तावनुगम्य तथागतो मध्यमया प्रतिपदा धर्मं देशयति”
( ) इति ।
अपर आहेति । भदन्तररामः । इदमप्येकांशेन व्याकर्तव्यम्--न सर्वे जनि-
ष्यन्त इति । न केवलमिदमेकांशेन व्याकर्तव्यम्--सर्वे सत्त्वा मरिष्यन्तीति ।
यस्तु पृच्छेदिति विस्तरेणाचार्यः । यस्तु पृच्छेद्—अनेन प्रकारेण ये मरिष्यन्ति
किं ते जनिष्यन्त इति । तस्य विभज्यव्याकरणं स्यात्—न सर्वे जनिष्यन्ते, किं
तर्हि ? सक्लेशा जनिष्यन्ते, न निःक्लेशा इति । तस्माद्यदुक्तम्—इदमेकांशेन
व्याकर्तव्यम् 'न सर्वे जनिष्यन्ते' इति, तन्नोपपद्यते । तेन युज्यत एव वैभाषि-
कोदाहरणमित्यभिप्रायः ।
स एव भदन्तराम आह—“मनुष्येषु चोभयमस्ति—हीनत्वं विशिष्टत्वं च ।
एतदुभयमापेक्षिकमस्तीत्युभयं व्याकर्तव्यम् । तद्यथा—किं विज्ञानं कार्यं
२-२. ०प्येकांशव्याकरणम्-का० । ३-३. इत्येतद्विभज्य०-का० ।

निर्देश: ] पञ्चमं कोशस्थानम् ७६६
'किं¹ विज्ञानं कार्यं कारणं च' इति एकान्तेन तु पृच्छतो नैकान्तव्याकरणाद् विभज्य-
व्याकरणं युज्यते । स्कन्धेभ्योऽन्यः सत्त्व इत्येतदव्याकृतमेव । न चाव्याकरणमेव
व्याकरणं युज्यत इति ।
यस्तु स्थापनीयः प्रश्नः स्थापनीयत्वेन व्याक्रियते, कथं न व्याकृतो
भवति ?
आभिधर्मिका आहुः—तथागतो भगवानर्हन् , सम्यक् स्वाख्यातोऽस्य
धर्मः, सुप्रतिपन्नः श्रावकसंघः रूपमनित्यं यावद्विज्ञानं दुखप्रज्ञप्तिर्यावन्मार्गप्रज्ञप्ति-
रेकांशेन व्याकर्तव्यमर्थोपसंहितत्वात् । विभज्यव्याकरणं नाम यदि कश्चिद् ब्रूयाद्—
धर्मन् वदेति, स वक्तव्यः-बहवो धर्मा अतीता अनागताः प्रत्युत्पन्नाः कतमान्
वदामीति । यदि ब्रूयादतीतानिति, स वक्तव्यः—अतीता अपि बहवो रूपं यावद्विज्ञान-
मिति । अथ ब्रूयाद् रूपमिति, स वक्तव्यः —रूपमपि त्रिविधं कुशलमकुशलमव्याकृतं
च । यद्याह—कुशलमिति, तदपि सप्तप्रकारं प्राणातिपाताद्विरतिर्यावत्संभिन्नप्रलापा-
दिति। यद्याह-प्राणातिपाताद्विरतिमिति, साऽपि त्रिप्रकारा- अलोभजा, अद्वेषजा,
अमोहजा । यद्याह-अलोभनामिति, अलोभजापि द्विविधा - विज्ञप्त्यविज्ञप्तिभेदा-
दित्येवं विभज्य वक्तव्यमिति : एतदेव² शठस्य परिपृच्छाद्य व्याकरणम् । तस्य
कारणम् — इति प्रश्न एकांशेन व्याक्रियते—हेतुफलापेक्षया कारणं कार्यं चेति ।
तत्र यदुक्तम् —'कि मनुष्यो हीनो विशिष्टः' इति परिपृच्छ्या व्याकर्तव्यम्—
'कानधिकृत्य प्रश्नयसि' इति, तदयुक्तम् ; यस्मादयमेकांशेन व्याकरणीयः
प्रश्न इति । 'एकान्तेन तु पृच्छतः' इत्याचार्यो वैभाषिकपक्षं समर्थयति ।
'एकान्तेन तु पृच्छतः कि मनुष्यो हीन एवविशिष्ट एवेति नैकान्तव्याकरणाद्
हीन इति वा, विशिष्ट इति वा विभज्यव्याकरणं युज्यते— कानधिकृत्य प्रश्न-
यसीति । तत्र यदुक्तम्—मनुष्येष्वेवोभयमस्तीति विस्तरेण; तदयुक्तम् । स
एवाह—स्कन्धेभ्योऽन्यः सत्त्वः इति सर्वम् ।
यस्तु स्थापनीय इत्याचार्यः । वैभाषिकनयेनोक्तमेतच्चतुर्विधस्योदाहरणम् ।
आभिधर्मिका आहुरिति । षट्पादाभिधर्ममात्रपाठीनाः । दुःखप्रज्ञप्तिर्यावन्मा-
र्गप्रज्ञप्तिरिति । चतुर्णामार्यसत्यानां प्रज्ञप्तिः यथासूत्रम् । अर्थोपसंहितत्वादिति ।
अर्थप्रतिसंयुक्तत्वादित्यर्थः । एतदेव शठस्येति । एतदेव विभज्यव्याकरणीय-
प्रश्नवचनम् । शठस्य विहेठनाभिप्रायस्य प्रष्टुः परिपृच्छाव्याकरणं वेदित-
१. का० पुस्तके नास्ति । २. एतदेव च—का० ।

८०० भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ अनुशय-
वक्तव्यम्—धर्मा बहव इति । न तु विभक्तव्या यावत्तूष्णीं वा तिष्ठति स्वयं वा
व्याकरोतीति ।
यदा तौ न किञ्चित् पृच्छतः केवलमध्येषयतः, तयोश्च न किंचित्
व्याक्रियते केवलं परिपृच्छयते¹, तत् कथमनयोः प्रश्नो भवति कथं वा
व्याकरणम् ? यो हि पन्थानं ब्रूहीत्याह, किं तेन पन्था न पृष्टो भवति ! परि-
पृच्छयैव च² व्याकरणात् कथं न परिपृच्छाव्याकरणं भवति । स्थापनीयस्तु
यथा—अन्तवान् लोकोऽनन्तवानित्येवमादि ।
सूत्रान्तादेव तु प्रश्नव्याकरणानां लक्षणं द्रष्टव्यम् । भदन्तमहासाङ्घिका
सूत्रं पठन्ति—"चत्वारीमानि भिक्षवः प्रश्नव्याकरणानीति । कतमानि चत्वारि ?
अस्ति भिक्षव एकांशव्याकरणीयः प्रश्नः, अस्ति यावत् स्थापनीयः । कतमश्च
भिक्षवः एकांशव्याकरणीयः प्रश्नः ? 'सर्वे संस्कारा अनित्याः' इत्ययं भिक्षव एकांश-
न्यम् । भदन्तराम आह--यदा ताविति विस्तरः । यदा तौ शठाशठौ न
किञ्चित् पृच्छतः, केवलमध्येषयतः—'धर्मान् वद' इति । तयोश्च शठाशठयोर्न
किञ्चत् व्याक्रियते—इमे धर्माः रूपादयः सविस्तरप्रभेदा इति, केवलं परि-
पृच्छ्यते—कतमान् वदामीति । तत्कथमनयोः शठाशठयोः प्रश्नो भवति, कथं
च व्याकरणमाभिधर्मिकस्य ? यो हीति विस्तरेण आचार्यः । यो हि पन्थानं
ब्रूहीति, तदनभिज्ञ आह । किं तेन पन्था न पृष्टो भवति । अध्येषणामुखेने-
वास्य इत्यभिप्रायः । यथा 'पन्थानं ब्रूहि' इति ब्रुवतोक्तं भवति - 'कतमः पन्थाः'
इति; एवं 'धर्मान् वद' इति ब्रुवतोक्तं भवति—'कतमे धर्माः' इति ।
परिपृच्छ्यैव च व्याकरणात् । बहवो धर्माः, कतमान् वदामीति परिपृच्छ्यैव
तस्य प्रश्नस्य तेषां वा धर्माणां व्याकरणात्, धर्मबहुत्वं व्याकृतमिति कृत्वा ।
कथं न परिपृच्छाव्याकरणमिति । परिपृच्छ्य व्याकारणमित्यर्थः । तत्र यदुक्तम् --
'तयोश्च न किञ्चिद् व्याक्रियते, केवलं परिपृच्छ्येत यावत् कथं च व्याकरणम्'
इति, तद्युक्तम् ।
आचाय आह—सूत्रान्तादेवैति । एवं तु सूत्रे व्याकृतम् । संस्कृतेन
व्यवस्थाप्य पठ्यते । सञ्चेतनीयं कर्म कृत्वा किं प्रतिसंवेदयते—'किं
१. परिप्रश्न्येते-का० ।
२. का० पुस्तके नास्ति ।

निर्देशः ] पञ्चमं कोशस्थानम् ८०१
व्याकरणीयः प्रश्नः । कतमश्च भिक्षवो विभज्यव्याकरणीयः प्रश्नः ? 'सञ्चेतनीयं
कर्म कृत्वा किं प्रतिवेदयते' इत्ययं विभज्यव्याकरणीयः प्रश्नः । कतमश्च भिक्षवः
परिपृच्छ्यव्याकरणीयः प्रश्नः ? संज्ञासु पुरुषस्यात्मा, उताहोऽन्या संज्ञा अन्य
आत्मेति पृष्टेन सता परिप्रष्टव्यः—कतमं पुनरायुष्मानात्मानं प्रत्येति ? स चेदेवं
वदेद्—औदारिकं खल्वहमायुष्मन्नात्मानं प्रत्येमि । एवं सत्यन्या संज्ञा अन्य
आत्मेत्येवं वचनीयः । अयं हि परिपृच्छ्य व्याकरणीयः प्रश्नः । कतमश्च भिक्षवः
स्थापनीयः प्रश्नः ? तद्यथा—शाश्वतो लोकोऽशाश्वतः, शाश्वतश्चाशाश्वतश्च,
नैव शाश्वतो नाशाश्वतः ; अन्तवानन्तश्च नैवान्तवान्नानन्तवान् । भवति तथागतः
परं मरणान्न भवति तथागतः परं मरणात्, यावदन्यो जीवोऽन्यच्छरीरमित्ययं
भिक्षवः स्थापनीयः प्रश्नः” इति ॥ २२ ॥
यस्य पुद्गलस्य योऽनुशयो यस्मिन्नालम्बनेऽनुशेते स तेन तस्मिन्
सम्प्रयुक्तः । इदं तु वक्तव्यम्—अतीते न कस्मिन् यावत् प्रत्युत्पन्ने न कस्मिन्निति ?
समासतः इमे द्विविधाः क्लेशाः—स्वलक्षणक्लेशाश्च, रागप्रतिघमानाः ।
सामान्यक्लेशाश्च दृष्टिविचिकित्साऽविद्याः¹ । तत्र तावत्
सुखं दुःखम् अदुःखसुखम्' इत्येवं पृष्टेन विभज्य व्याकरणीयः प्रश्नः ।
सञ्चेतनीयस्य कुशलादिभेदात् । कुशलसास्रवं सञ्चेतनीयं कर्म कृत्वा
सुखमदुःखसुखं वा प्रतिसंवेदयते । अकुशलसञ्चेतनीयं कर्म कृत्वा दुःखं
प्रतिसंवेदयते इति । स चेदेवं वदेत्-औदारिकमिति रूपि । विस्तरः प्रभेदः । न भवति
यावदन्यो जीव इति । यावच्छब्देन सर्वं वक्तव्यम्—“न भवति तथागतः परं
मरणात्, भवति च न भवति तथागतः परं मरणात् । स जीवस्तच्छरीरम्,
अन्यो जीवः, अन्यच्छरीरम्” इति ॥ २२ ॥
स तेन तस्मिं संयुक्त इति । स पुद्गलस्तेनानुशयेन बद्ध इति
ज्ञायत एवेत्यर्थः । स्वलक्षणक्लेशाश्चेति । स्वलक्षणम्—सुखवेदनीयादि वस्तु,
तत्र रागः सुखवेदनीय एव वस्त्वावलम्ब्योत्पद्यत इति स्वलक्षणक्लेश इत्युच्यते ।
तेन सुखवेदनीयेनालम्ब्यमानेनोन्नतिर्भवतीति मानोऽपि स्वलक्षणक्लेशः । तथा
दुःखवेदनीयं वस्त्वावलम्ब्य प्रतिघ उत्पद्यते इति प्रतिघोऽपि स्वलक्षणक्लेश
इत्युच्यते । सामान्यक्लेशाश्च । दृष्टिविचिकित्सादयः । सामान्याः सामान्येन वा
१. ०कित्साऽविद्याः—का० ।

८०२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ अनुशय-
रागप्रतिघमानैः स्यादातीतप्रत्युपस्थितैः ।
यत्रोत्पन्नाऽप्रहीणास्ते तस्मिन् वस्तुनि संयुतः ॥ २३ ॥
अतीता प्रत्युत्पन्नाश्च रागप्रतिघमाना यस्मिन् वस्तुन्युत्पन्ना न च
प्रहीणास्तस्मिन् वस्तुनि तैः संयुक्तः । एते हि स्वलक्षणक्लेशत्वान्न सर्वस्यावश्यं
सर्वत्रोत्पद्यन्ते ॥ २३ ॥
सर्वत्रानागतैरेभिर्मानसैः,
'यत्राप्रहीणास्ते' इति वर्तते । अनागतैरेभिरेव रागप्रतिघमानैर्मनोभूमिकैः
सर्वत्र वस्तुनि संयुक्तस्त्रैयध्विके ; मानसानां त्र्यध्वविषयत्वात् ।
स्वाधिकै परैः ।
अन्यै रागप्रतिघैरनागतैरनागत एव वस्तुनि संयुक्तः । के पुनरन्ये ? ये पञ्च
विज्ञानकायिका रागाश्च प्रतिघाश्च । उत्पत्तिधर्मभिरेव । तैरेव तु
अजैः सर्वत्र,
अनुत्पत्तिधर्मभिः पञ्चविज्ञानकायिकैरपि सर्वत्र वस्तुनि संयुक्तः । त्रैयध्विकेऽपि
क्लेशाः सामान्यक्लेशाः । एते ह्यविशेषेण सुखवेदनीयादिके वस्तुन्युत्पद्यते
इति, अतस्तदालम्ब्य उत्पन्नाः क्लेशाः 'सामान्यक्लेशाः' इत्युच्यन्ते ।
अतीतप्रत्युपस्थितैरिति । अतीतवर्तमानैः । रागप्रतिघमाना यस्मिन् वस्तु-
न्युत्पन्ना इति विस्तरः । एते रागादयः षड्‌विज्ञानकायिका अप्यविशेषाभिधानाद्
यथायोगं यस्मिन् वस्तुन्युत्पन्नाः त्रैयध्विके दुःखदर्शनप्रहातव्ये यावद् भावना-
प्रहातव्ये । न च प्रहीणाः, तस्मिन् वस्तुनि तैः रागादिभिः संयुक्ताः, दाम्नेव
बलीवर्दाः कीलके। एते हि स्वलक्षणक्लेशत्वान्न सर्वस्य पुद्गलस्यावश्यं
सर्वत्रोत्पद्यन्ते इति । कस्यचित् कस्मिंश्चिदुत्पद्यन्त इत्यर्थः । अतो यत्रोत्पन्ना-
प्रहीणास्ते इति । तद्विशेषणम् । अप्रहीणा इति विशेषणम् । यस्माद् यै रागा-
दिभिर्यस्मिन् वस्तुनि संयुक्त आसीत्, यदि ते प्रहीणा भवेयुः न तैः सर्वत्र
प्रहीणेन निरनुशयविषयत्वात् ॥ २३ ॥
‘सर्वत्रानागतैरेभिर्मानसैः” इति । मानसग्रहणम् ।
स्वाधिकैः परैरिति । पञ्चविज्ञानकायिकानामन्यथा व्यवस्थाप्यमानत्वात् ।
राग-प्रतिघ-विशेषणं चैतत् । मानसस्यावश्यं मानसत्वात् । एभिरनागतैः सर्वत्र
त्रैयध्विके पञ्चनैकायिकेऽपि यथास्वं संयुक्तः । नहि तत् सास्रवं वस्तु, यत्

निर्देशः ] पञ्चमं कोशस्थानम् ८०३
शेषैस्तु सर्वैः सर्वत्र संयुतः ॥ २४ ॥
के पुनः शेषाः ? दृष्टिविचिकित्साऽविद्यास्त्रैयध्विकाः । तैः सर्वैरपि सर्व-
स्मिन् वस्तुनि संयुक्तः, सामान्यक्लेशत्वात् । 'यावदप्रहीणा.' इत्यधिकारोऽनुवर्त्तत
एव ॥ २४ ॥
किं पुनरिदमतीतानागतमुच्यतेऽस्ति, अथ न ? यद्यस्ति सर्वकालास्तित्वात्,
संस्काराणां शाश्वतत्वं प्राप्नोति; अथ नास्ति, कथं तत्र तेन च¹ संयुक्तो
भवति विसंयुक्तो वा ? न संस्काराणां शाश्वतत्वं प्रतिज्ञायते वैभाषिकैः संस्कृत-
लक्षणयोगात् । प्रतिज्ञायते तु विशदम्—
स्वलक्षणक्लेशोनापि रागेण न सरागम्, द्वेषेण च न सद्वेषम् । मानेन च न
समानम् । सर्वसास्रववस्त्वालम्बना हि यथास्वमपरिमता अनागता रागादयो
भवन्ति । अन्यै रागप्रतिघैरनागतैरनागत एव वस्तुनि संयुक्त इति । सर्वे चित्तचैत्ता
आलम्बने नियता इति तैरनुत्पत्तिधर्मिभिरनागत एव वस्तुनि संयुक्तः ;
वर्तमानविषयत्वात् पञ्चानां विज्ञानकायानाम् । रागप्रतिघैरिति । मानावचनं
म नसत्वात् । “समानमिद्धा दृग्घेया मनोविज्ञानभूमिकाः” (अभि० ५.५३)
इति वचनात् । पञ्चविज्ञानकायिकैरपि न केवलं मानसैरित्यपिशब्दो द्योतयति ।
तैरनुत्पत्तिधर्मिभिः सर्वत्र वस्तुनि त्रैयध्विके संयुक्तः । एते ह्यनुत्पत्तिधर्मिणोऽनागता
एवाध्वनि व्यवस्थाप्यन्ते । एषां चालम्बनानि सञ्चरन्ति । ससम्प्रयोगा हि
क्लेशा सुवर्चलावदनुत्पत्तिधर्मिणो विषयाभिमुखा एवावतिष्ठन्ते । तथा
ह्यनुत्पत्तिधर्मिणो नैवालम्बनमालम्ब्योत्पद्यन्त इति । अथ केषाञ्चिदालम्बन-
मतीतम्, केषाञ्चिद् वर्तमानम्, केषाञ्चिदनागतं भवति; न ह्यालम्बनानुत्पत्तिः ?
न ह्यालम्बनानुत्पत्तित एव तेषामनुत्पत्तिः, किं तर्हि ? प्रत्ययवैकल्यात् ।
अवस्थाफलं हि सामग्र्यां न द्रव्यफलम्—इति सिद्धान्तः ।
'शेषैस्तु सर्वैः सर्वत्र संयुतः' इति । त्रैयध्विकैरपि दृष्ट्यादिभिरनेकनैकायि-
कैरपि त्रैयध्विके पञ्चप्रकारेऽपि वस्तुनि संयुतः संयुक्त इत्यर्थः । किं कारणम् ?
इत्याह—सामान्यक्लेशत्वादिति । एते हि सर्वस्य सर्वस्मिन् संभवन्ति; पञ्चो-
पादानस्कन्द्धालम्बनत्वात् ॥ २४ ॥
कथं तत्र तेन च संयुक्त इति । कथमतीतानागते वस्तुनि । तेन चातीतानागते-
नानुशयेन संयुक्त इति । विसंयुक्तो वा । कथं वा अप्रहीण-प्रहीणावस्थायां
१. वा-का० ।

सर्वकालास्तिता,
किं कारणम् ?
उक्तत्वात्,
उक्तं हि भगवता—"अतीतं चेद् भिक्षवो रूपं नाभविष्यन्न श्रुतवानार्य-
श्रावकोऽतीते रूपेऽनपेक्षोऽभविष्यत् । यस्मात्तर्ह्यस्त्यतीतं रूपं तस्माच्छ्रुतवाना-
र्यश्रावकोऽतीते रूपेऽनपेक्षो भवति । अनागतं चेद्रूपं नाभविष्यत् न श्रुतवानार्य-
श्रावकोऽनागतं रूपं नाभ्यनन्दिष्यत् । यस्मात्तर्ह्यस्त्यनागतं रूपम्" इति विस्तरः ।
द्वयात्,
"द्वयं प्रतीत्य विज्ञानस्योत्पादः" इत्युक्तम् । द्वयं कतमत् ? चक्षू रूपाणि
यावन् मनो धर्मा इति । असति वाऽतीतानागते तदालम्बनं विज्ञानं द्वयं प्रतीत्य
न स्यात् । एवं तावदागमतोऽस्त्यतीतानागतम् । युक्तितोऽपि—
सद्विषयात्,
व्यवस्थाप्यन्ते ? संस्कृतलक्षणयोगादिति । यस्मात् संस्कृतलक्षणानि जात्यादीनि
संस्कृतानामर्थसञ्चाराय प्रवर्तन्ते, अतस्तेषामशाश्वतत्वं प्रतिज्ञायते । रूपं चेद्
भिक्षव इत्यस्य सूत्रस्यायमादितः पाठः—"रूपमनित्यमनागतम् । कः पुनर्वादः
प्रत्युत्पन्नस्य ! एवंदर्शी श्रुतवान् आर्यश्रावकोऽतीते रूपेऽनपेक्षो भवति, अनागतं
रूपं नाभिनन्दति, प्रत्युत्पन्नस्य रूपस्य निर्विदे विरागाय निरोधाय प्रतिपन्नो
भवति । अतीतं चेद् भिक्षवो रूपं नाभविष्यत्, न श्रुतवानार्यश्रावकोऽतीते
रूपेऽनपेक्षोऽभविष्यत् । यस्मात् तर्ह्यस्त्यतीतं रूपम्, तस्माच्छ्रूतवानार्यश्रावको-
ऽतीते रूपेऽनपेक्षो भवति । अनागतं चेद्रूपं नाभविष्यत्, न श्रुतवानार्यश्रावको-
ऽनागतं रूपं नाभ्यनन्दिष्यत् । यस्मात् तर्हि अस्त्यनागतं रूपम्, तस्मात्
श्रुतवानार्यश्रावकोऽनागतं रूपं नाभिनन्दिष्यति । प्रत्युत्पन्नं चेद् भिक्षवो रूपं
नाभविष्यदिति विस्तरः, न श्रुतवानार्यश्रावकोऽतीते रूपेऽनपेक्षोऽभविष्यद्" इति ।
निर्विषयत्वाद् वैराग्यकालेऽतीतविषयापेक्षार्यश्रावकस्यानपेक्षा मतिर्नस्यादित्यर्थः ।
यदातीतं रूपमपेक्ष्यते तदा तत्रासक्तिरिति । अभ्यनन्दिष्यदिति अभ्यलषिष्यत् ।
प्रत्युत्पन्नं चेद् भिक्षवो रूपं नाभविष्यत्, न श्रुतवानार्यश्रावकैः प्रत्युत्पन्नस्य
रूपस्य निर्विदे वैराग्याय निरोधाय प्रतिपन्नोऽभविष्यदित्येतन्नोक्तम्; उभय-
पक्षप्रसिद्धत्वात् ।

सति विषये विज्ञानं प्रवर्त्तते, नासति । यदि चातीतानागतं न स्यादसदा-
लम्बनं विज्ञानं स्यात् । ततो विज्ञानमेव न स्याद्; आलम्बनाभावात् ।
फलात् ।
यदि चातीतं न स्यात् शुभाशुभस्य कर्मणः फलमायत्यां कथं स्यात् ! न
हि फलोत्पत्तिकोले वर्त्तमानो विपाकहेतुरस्तीति । तस्मादस्त्येवातीतानागतमिति
वैभाषिकाः ।
अवश्यं च किलैतत् सर्वास्तिवादेन सताऽभ्युपगन्तव्यम् । यस्मात्
तदस्तिवादात् सर्वास्तिवादा इष्टाः,
ये हि सर्वमस्तीति वदन्ति अतीतमनागतं प्रत्युत्पन्नं च, ते सर्वास्तिवादाः ।
ये तु केचिदस्ति यत् प्रत्युत्पन्नमदत्तफलं चातीतं कर्म, किञ्चिन्नास्ति यद्दत्तफल-
मतीतमनागतं चेति विभज्य वदन्ति, ते विभज्यवादिनः ।
कति चैते सर्वास्तिवादाः ? इत्याह—
चतुर्विधाः ॥ २५ ॥
ते भावलक्षणावस्थाऽन्यथाऽन्यथिकसंज्ञिताः ।
भावान्यथिको भदन्तधर्मत्रातः । स किलाह—धर्मस्याध्वसु प्रवर्त्तमानस्य
भावान्यथात्वं भवति, न द्रव्यान्यथात्वम् । यथा सुवर्णभाजनस्य भित्त्वाऽन्यथा
क्रियमाणस्य संस्थानान्यथात्वं भवति, न वर्णान्यथात्वम् । यथा च क्षीरं दधित्वेन
द्वयादिति । पूर्वं कण्ठत उक्तमिति प्रदर्शितम् , इदानीमर्थतो न कण्ठत इति
विशेषः । न द्वयं प्रतीत्य मनोविज्ञानं स्यात् । यदतीतानागातालम्बनमिति
विशेषः ।
ततो विज्ञानमेव न स्यादालम्बनाभावादिति । विज्ञेये सति विज्ञानमिति
कृत्वा । साधनं चात्र—'सडालम्बनमेव मनोविज्ञानम्; उपलब्धिस्रभावत्वात् ,
चक्षुर्विज्ञानवत्' इति ।
फलादिति । विद्यमानस्वलक्षणं शुभाशुभमतीतं कर्म, विपाक्तिकाल उत्पद्यमान-
फलत्वात्, वर्तमानधर्मवदिति ॥ २५ ॥
भावान्यथात्वं भवतीति । अतीतानागतप्रत्युत्पन्नस्य भावस्यान्यथात्वं भवती-
त्यर्थः । न द्रव्यान्यथात्वम् । न रूपादिस्वलक्षणस्यान्यथात्वं भवतीत्यर्थः ।
अभि० को० ३ : ४

८०६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ अनुशय-
परिणमद् रसवीर्यविपाकान् परित्यजति, न वर्णम् । एवं धर्मोऽप्यनागतादध्वनः
प्रत्युत्पन्नमध्वानमागच्छन्ननागतभावं जहाति, न द्रव्यभावम् । एवं प्रत्युत्पन्नादतीत-
मध्वानं गच्छन् प्रत्युत्पन्नभावं जहाति, न द्रव्यभावमिति ।
लक्षणान्यथिको भदन्तघोषकः । स किलाह—धर्मोऽध्वसु प्रवर्त्तमानोऽ-
तीतोऽतीतलक्षणयुक्तः, अनागतप्रत्युत्पन्नाभ्यामवियुक्तः । एवं प्रत्युत्पन्नोऽप्यतीता-
नागताभ्यामवियुक्तः । तद्यथा--पुरुष एकस्यां स्त्रियां रक्तः, शेषास्वविरक्त इति ।
अवस्थाऽन्यथिको भदन्तवसुमित्रः । स किलाह—धर्मोऽध्वसु प्रवर्त्तमानोऽ-
वस्थामवस्थां प्राप्यान्योऽन्यो निर्दिश्यते अवस्थान्तरतः, न द्रव्यान्तरतः । यथैका
गुलिका१ एकाङ्के निक्षिप्ता एकमित्युच्यते, शताङ्के शतम्, सहस्राङ्के सहस्रमिति ।
अनागतो हि वर्त्तमानमध्वानं प्रतिपन्नोऽनागतभावं जहाति । वर्तमानभावं प्रति-
लभते । वर्तमानोऽप्यतीतम् । सुवर्णं क्षीरं चेति दृष्टान्तद्वयं यथाक्रममाकृति-
गुणान्यथात्वज्ञापनार्थम् ।
लक्षणान्यथिकस्य लक्षणवृत्तिलाभापेक्षो व्यवहारः । अत एव आह—
धर्मोऽध्वसु प्रवर्त्तमानोऽतीतलक्षणयुक्तः, अनागतप्रत्युत्पन्नाभ्यां लक्षणाभ्यामवियुक्त
इति विस्तरः । यद्यनागतम् अतीतप्रत्युत्पन्नाभ्यां वियुक्तं स्यात्, एवं सति नाना-
गतमेवोत्पन्नमतीतं वेति स्यात् । अथातीतम् अनागतप्रत्युत्पन्नाभ्यां वियुक्तं
स्यात्, नानागतं वर्तमानं चातीतं स्यात् । वर्तमानम् अतीतानागताभ्यां
वियुक्तं अनागतमेव वर्तमानम्, वर्तमानमेवातीतं स्यात् । लब्धवृत्तिना हि
लक्षणेन युक्तो व्यवस्थाप्यते, तदन्येनावियुक्तो न विरहित इत्यर्थः । अत एवोदा-
हरति—तद्यथा पुरुष एकस्यां स्त्रियां रक्तः, शेषास्वविरक्त इति । एकस्यां
स्त्रियामस्य रागाध्यवसानं वर्तते । शेषासु स्त्रीषु रागप्राप्तिरेवास्ति, न समुदाचार
इति ।
अवस्थान्यथिकस्यावस्थापेक्षो व्यवहारः, यस्यामवस्थायां यो धर्मः कारित्रं
न करोति तस्याम् 'अनागतः' उच्यते, यस्यां करोति तस्यां 'वर्तमानः', यस्यां
कृत्वा निरुद्धः तस्याम् 'अतीतः' इत्यवस्थामवस्थां प्राप्य अन्योऽन्यो निर्दिश्यते ।
अनागतावस्थां प्राप्यानागतो यावदतीतावस्थां प्राप्यातीत इति । अवस्थान्तरतो
न द्रव्यान्तरत इति । अभिन्नलक्षणोऽनागतावस्थाप्राप्तोऽनागतादिशब्दनिर्देशः
केवलं भवतीत्यर्थः । अत एवोदाहरति—यथैका गुलिकेति विस्तरः । यथैका
१ वर्तिका-का० ।

'निर्देशः ] पञ्चमं कोशस्थानम् ८०७
अन्यथान्याथिको भदन्तबुद्धदेवः । स किलाह--धर्मोऽध्वसु प्रवर्तमानः
पूर्वापरमपेक्ष्यान्योऽन्य उच्यते अवस्थान्तरतः, न द्रव्यान्तरतः । यथैका स्त्री माता
०च्यते दुहिता चेति१ ।
इत्येते चत्वारः सर्वास्तिवादाः ।
एषां तु प्रथमः परिणामवादित्वात् सांख्यपक्षे निक्षेप्तव्यः । द्वितीयस्या-
ध्वसङ्करः प्राप्नोति, सर्वस्य सर्वलक्षणयोगात् । पुरुषस्य तु कस्याञ्चित् स्त्रियां रागः
समुदाचरति कस्याञ्चित् केवलं समन्वागम इति किमत्र साम्यम् ! चतुर्थस्याप्येक-
स्मिन्नेवाध्वनि त्रयोऽध्वानः प्राप्नुवन्ति । अतीतेऽध्वनि पूर्वपश्चिमौ क्षणावतीता-
नागतौ, मध्यमः क्षणः प्रत्युत्पन्न इति । एवमनागतेऽपि ।
गुलिका एकाङ्के निक्षिप्ता एकस्थाने स्थापिता एकमित्युच्यते, एवं शताङ्के शतम्,
सहस्राङ्के सहस्रम् इत्युच्यते, अवस्थान्तरापेक्षया । न पुनस्तस्याः स्वभावान्यथा-
त्वम्, किं तर्हि ? स्थानान्तरविशेषात् संख्याभियोतकं संज्ञामात्रमुत्पद्यत इति ।
पूर्वापरमपेक्ष्या अन्योन्य उच्यते इति । पूर्वम् अपरम् चापेक्ष्या अतीताना-
गतवर्तमाना उच्यन्त इत्यर्थः । पूर्वमेवातीतं वर्तमानं वापेक्ष्याऽनागत इति,
पूर्वं वाऽतीतम्, अपरं वाऽनागतम् अपेक्ष्य वर्तमान इति, अपरमेव वर्तमान-
मनागतं वा अपेक्ष्याऽतीत इति पूर्वापरापेक्षोऽन्याथिकस्य व्यवहारः । अत
एवोदाहरति-यथैका स्त्री माता वोच्यते दुहिता चेति । यथैका स्त्री दुहितरम-
पेक्ष्या मातेत्युच्यते, मातरमपेक्ष्या दुहिता चेति । पूर्वापरापेक्षया, न
द्रव्यान्तरतः ।
साङ्ख्यपक्षे निक्षेप्तव्य इति । यः साङ्ख्यपक्षे प्रतिषेधः, स एव तत्पक्षस्य
प्रतिषेधः । साङ्ख्यपक्षः पूर्वं प्रतिषिद्ध इत्याभिप्रायः२ ।
द्वितीयस्यापि भदन्तघोषकस्यापि अध्वसङ्करः प्राप्नोति । योऽतीताध्वा-
भिप्रेतः, स वर्तमान. अनागतोऽपि प्राप्नोति । कथं कृत्वा ? अतीतेऽतीतलक्षण-
युक्तो भवन्ननागतवर्तमानलक्षणाभ्यामवियुक्तः । युक्त एवेत्यर्थः । अनागतो-
ऽप्यनागतलक्षणयुक्तोऽतीतवर्तमानलक्षणाभ्यामवियुक्त इति कृत्वा । एकैकस्य
त्रिलक्षणयोगात् अतीतोऽनागतो वर्तमानश्च प्राप्नोति । इत्येवमनागतवर्तमानावपि
योज्यौ । किमत्र साम्यमिति । पुरुषस्य कस्याञ्चिन् केवलं समन्वागमः । किमेवं
धर्मस्यैकं लक्षणं विद्यते ? इत एव लक्षणे न विद्यते, यत एवमुदाह्रियते
त्यत्सामान्यम् ।
१. वो०-का० । २. द्र०-अभि० को० २. ३६; ३.२७ का० ।

[Page Header: ८०८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ अनुशय-]

अत एषां सर्वेषां
तृतीयः शोभनः,
योऽयमवस्थाऽन्यथिकः । तस्य किल
अध्वानः कारित्रेण व्यवस्थिताः ॥ २६ ॥
यदा स धर्मः कारित्रं न करोति तदा अनागतः । यदा करोति तदा
प्रत्युत्पन्नः । यदा कृत्वा निरुद्धस्तदा अतीत इति । परिगतमेतत् सर्वम् ।
इदं तु वक्तव्यम्—यद्यतीतमपि द्रव्यतोऽस्त्यनागतमिति कस्मात् तदतीत-
मित्युच्यते, अनागतमिति वा ? ननु चोक्तमध्वानः कारित्रेण व्यवस्थिता इति ?
यद्येवम्, प्रत्युत्पन्नस्य तत्सभागस्य चक्षुषः किं कारित्रम् ? फलदानप्रतिग्रहः ।
अतीतानामपि तर्हि सभागहेत्वादीनां फलदानात् कारित्रप्रसङ्गोऽर्धकारित्रस्य
वेति लक्षणसंकरः ॥ २६ ॥

चतुर्थस्यापि भदन्तबुद्धदेवस्यापि एकस्मिन्नेवाध्वनि त्रयोऽध्वानः प्राप्नुवन्ति ।
एकस्मिन्नेवातीतेऽध्वनि पूर्वापरक्षणव्यवस्थास्ति । तत्र पूर्वपश्चिमौ क्षणावतीता-
नागतौ । पूर्वः क्षणोऽतीतः, पश्चिमः क्षणोऽनागत . मध्यमः प्रत्युत्पन्नः ।
इत्यतीतेऽध्वनि त्रयोऽध्वानः प्राप्नुवन्ति ।
अत एषां सर्वेषां “तृतीयः शोभनः” इति वैभाषिकः । कथं कृत्वा शोभ .. ।
इत्याह—यस्मात् तस्य “अध्वानः कारित्रेण व्यवस्थिताः” । कारित्रं पुनः चक्षुरा-
दीनां दर्शनादीनीति । रूपादीनामपि स्वेन्द्रियगोचरत्वं कारित्रम् । यद्येवमिति
विस्तरः । यदि कारित्रेण व्यवस्थापिताः, तत्सभागस्य चक्षुषः किं कारित्रम् ।
यद्धि कारित्रलक्षणं स्वकर्म न करोति, तत् तत्सभागः । तस्य च नास्ति कारित्रं
दर्शनलक्षणम् । कथं तत् प्रत्युत्पन्नमित्यभिप्रायः । फलदानप्रतिग्रह इति
तच्चक्षुः स्वनिष्यन्दफलं परिगृह्णाति, आक्षिपति, फलं च ददाति, निष्यन्द-
फलमनन्तरं ददाति । पुरुषकारफलं च यद्यपि दर्शनकारित्रं न करोति, अन्यत्
फलं करोति । तस्य फलदानपरिग्रहसद्भावात् तत्प्रत्युत्पन्नमिति व्यवस्थाप्यते
अतीतानामपि तर्हि सभागहेत्वादीनामिति । आदिशब्देन विपाकहेत्वादीनां
परिग्रहणम्; तेषां फलदानात् । “वर्तमानाभ्यतीतौ द्वावेकोऽतीतः प्रयच्छति”
(अभि० को० २।५६) इति वचनात् ।
कारित्रप्रसङ्गः । कारित्रमस्तीति । ततश्चैषां सभागहेत्वादीनामतीतानां वर्त-
मानत्वप्रसङ्गः, वर्तमानवत् कारित्रसद्भावात् इति लक्षणसङ्करः ।

निर्देशः ] पञ्चमं कोशस्थानम् ८७९
इदं च वक्तव्यम्—तेनैवात्मना सतो धर्मस्य नित्यं कारित्रकरणे
किं विघ्नम् ?
येन कदाचित् कारित्रं करोति कदाचिन्नेति । प्रत्ययानामसामग्र्यमिति चेत् ?
न; नित्यमस्तित्वाभ्युपगमात् । यच्च तत् कारित्रमतीतानागतं प्रत्युत्पन्नं चोच्यते
तत् कथम् ?
किं कारित्रस्याप्यन्यदस्ति कारित्रम् ! अथ तन्नैवातीतं नाप्यनागतं न
प्रत्युत्पन्नमस्ति च । तेनासंस्कृतत्वान्नित्यमस्तीति प्राप्तम् । अतो न वक्तव्यम्—
यदा कारित्रं न करोति धर्मस्तदानागत इति ।
स्यादेष दोषो यदि धर्मात् कारित्रमन्यत् स्यात् , तच्च खलु—
ब्रूयास्त्वम्—'येषां फलपरिग्रहः, फलदानं चोभयमस्ति, ते वर्तमानाः; येषां
त्वेकतरम्, न ते वर्तमानाः' इति, तत इदमुच्यते--'अर्धकारित्रस्य वेति । प्रसङ्ग
इत्यधिकृतम् । अर्धकारित्रस्य वा प्रसङ्गः । अर्धवर्तमाना इति वा तेऽतीताः
प्रसज्यन्ते । उपरतफलपरिग्रहकारित्रत्वाद्वि तेऽतीत लक्षणयुक्ता, वर्तमानफलदान-
कारित्रत्वाच्च वर्तमानलक्षणयुक्ता इति स एव लक्षणसङ्करदोषः । एतद्ध्यतीता-
दीनामध्वनां लक्षणमिष्टम्—उपरतकारित्रमतीतम्, अप्राप्तकारित्रमनागतम्,
प्रत्युत्पन्नकारित्रं वर्तमानमिति ॥ २६ ॥
किं विघ्नमिति । नपुंसकलिङ्गमेतच्छब्दरूपम् । को विबन्ध इत्यर्थः । को
विघ्नोऽस्येति किंविघ्नं कारित्रमित्यपरे । प्रत्ययानामसामग्र्यमिति चेत् । तन्न तत्
स्यात्—प्रत्ययानां हेतुसमनन्तरादीनामसामग्र्यम्, अतो न सर्वदा कारित्रं
करोति । न, नित्यमस्तित्वाभ्युपगमात् । न प्रत्ययानामसामग्र्यं कल्पयितुं युज्यते;
यस्मादिह भवद्भिर्नित्यं प्रत्ययानामस्तित्वमभ्युपगम्यते; सतामविनाशात् ।
यच्च तत्कारित्रमतीतमिति विस्तरः । यच्च कारित्रमतीतमुच्यते, अनागतं
प्रत्युत्पन्नमिति चोच्यते; सिद्धान्ते 'उपरतकारित्रमतीतम्' इत्येवमादिवचनात् ।
किं कारित्रस्याप्यन्यत् कारित्रमस्ति; यतस्तस्यातीतादित्वं कथ्यते ? यद्यस्ति,
अनवस्थाप्रसङ्गः । न चेदस्ति, यथानागतादित्वं कारित्रस्य स्वरूपसत्तापेक्षया,
एवं भावानामप्यनागतादित्वं भविष्यति, किं कारित्रकल्पनया ! कथं तदतीत-
मित्यादि ! अथ तन्नैवातीतमिति विस्तरः । यन्नैवातीतं, नाप्यनागतम्,
न प्रत्युत्पन्नम्, तदसंस्कृतमिति असंस्कृतत्वान्नित्यमस्तीति प्राप्तम् । न करोति
धर्मस्तदानागत इति । कारित्रस्य कर्तुमशक्यत्वप्राप्तेः ।
स्यादेष दोष इति विस्तरः । स्यादेष दोषः कारित्रस्यान्यत् कारित्रमित्यादि-

८१० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ अनुशय-
नान्यत्,
अतो न भवत्येष दोषः ।
एवं तर्हि स एव
अध्वायॊगः,
यदि धर्म एव कारित्रं कस्मात्स एव धर्मस्तेनैवात्मना विद्यमानः कदाचिदतीत
इत्युच्यते, कदाचिदनागत इत्यध्वनां व्यवस्था न सिध्यति । किमत्र न सिध्यति ?
यो ह्यजातो धर्मः सोऽनागतः, यो जातो भवति न च विनष्टः स वर्त्तमानः,
यो विनष्टः सोऽतीत इति । एतदेवात्र वक्तव्यम्-यदि यथा वर्त्तमानं द्रव्यतो-
ऽस्ति तथाऽतीतमनागतं चास्ति । तस्य
तथा सतः ।
अजातनष्टता केन ?
तेनैव स्वभावेन सतो धर्मस्य कथमिदं सिध्यत्यजात इति यो विनष्ट इति वेति ।
किमस्य पूर्वं नासीद् यस्याभावादजात इत्युच्यते ! किं च पश्चान्नास्ति यस्याभावाद्
विनष्ट इत्युच्यते ! तस्मान्न सिध्यति सर्वथाप्यत्राध्वत्रयम्, यद्यभूत्वा भवतीति
नेष्यते भूत्वा च पुनर्न भवतीति । यदप्युक्तम्-"संस्कृतलक्षणयोगान्न शाश्वतत्व-
प्रसङ्गः" इति । तदिदं केवलं वाङ्मात्रमुत्पादविनाशयोरयोगात् । नित्यं च नामास्ति
स धर्मो न च नित्य इत्यपूर्वैषा वाचोयुक्तिः । आह खल्वपि-
प्रसङ्गोऽसंस्कृतत्वप्रसङ्गो वा । यदि धर्मात् कारित्रमन्यत् स्यात् ? तत्तु खलु
नान्यदिति । नैष दोषः ।
तेनैवात्मनेति । यः प्रत्युत्पन्नस्य स्वभावस्तेनेत्यर्थः ।
किमस्य पूर्वं नासीदित्यनागतावस्थायां यदि कारित्रम्, अनन्यत्वाद्धर्म एव
नासीदित्युक्तं भवेत् । किञ्च पश्चान्नासीदित्यतीतावस्थायां यदि कारित्रम्, धर्म एव
नासीदित्युक्तं भवेत्; धर्मकारित्रयोरनन्यत्वात् । यद्यभूत्वा भवतीति नेष्यते,
प्रत्युत्पन्नो न सिद्धयति । भूत्वा च पुनर्नभवतीति यदि नेष्यते, अतीतोऽध्वा
न सिद्धयति । अनागतस्तु यो न तावदभूत्वा भवतीत्यर्थाद् गम्यते । एवं
अध्वत्रयं सिद्धयति, अतोऽन्यथा न सिद्धयतीति वाक्यार्थः ।
उत्पादविनाशयोरयोगादिति । सर्वकालास्तित्वादुत्पादविनाशयोरयोगः,
तस्माद् वाङ्मात्रमेतत्-संस्कृतलक्षणयोगान्न शाश्वतत्वप्रसङ्ग इति । अपूर्वैषा

निर्देशः ] पञ्चमं कोशस्थानम् ८११
“स्वभावः सर्वदा चास्ति भावो नित्यश्च नेष्यते ।
न च स्वभावाद् भावोऽन्यो व्यक्तमीश्वरचेष्टितम्” ॥
यत्तूक्तम्—उक्तत्वादिति । वयमपि ब्रूमोऽस्त्यतीतानागतमिति । अतीतं तु यद्
भूतपूर्वम्, अनागतं यत्सति हेतौ भविष्यति । एवं हि¹ कृत्वाऽस्तीत्युच्यते न तु
पुनर्द्रव्यतः । कश्चैवमाह—वर्त्तमानवत्तदस्तीति ? कथमन्यथाऽस्ति ? अतीता-
नागतात्मना । इदं पुनस्तवोपस्थितम्—कथं तदतीतमनागतं चोच्यते यदि नित्य-
मस्तीति । तस्मात् भूतपूर्वस्य च हेतोर्भाविनश्च फलस्य भूतपूर्वतां भवितां च
ज्ञापयितुं हेतुफलापवाददृष्टिप्रतिषेधार्थमुक्तं भगवता—“अस्त्यतीतमस्त्यनागतम्”
इति । अस्तिशब्दस्य निपातत्वात् । यथाऽस्ति दीपस्य प्रागभावोऽस्ति पश्चादभाव
वाचोयुक्तिरिति । पूर्वापरविरुद्धैषा वाचोयुक्तिरित्यर्थः । सर्वदा चास्ति, उत्पाद-
विनाशाभ्यां च युज्यत इति ।
स्वभावः सर्वदा चास्तीति । यद् रूपादेः स्वलक्षणम्, तत् सर्वस्मिन् काले
विद्यत इतीष्यते ।
यदि रूपादेः स्वभावः सर्वदास्ति, तेन रूपादिभावो नित्यः प्राप्नोति ? अत
आह—भावो नित्यश्च नेष्यते । एवं सति तस्मात् स्वभावाद् भावो नूनमन्य
इति ? अत आह—न च स्वभावाद् भावोऽन्य इति । तदिदमिच्छामात्रत्वात्
व्यक्तमीश्वरचेष्टितम् । नात्र युक्तिरस्ति ।
अतीतं तु यद् भूतपूर्वमिति । न स्वलक्षणेनास्तीति दर्शयति । अनागतं यत्
सति हेतौ भविष्यतीति । अविद्यमानमपि हेतुसद्भावाद् व्यवस्थाप्यत इति
दर्शयति । एवं हि कृत्वाऽस्तीत्युच्यत इति । भूतपूर्वम्, भविष्यति चेति कृत्वा ।
न तु पुनर्द्रव्यत एवं भवति । हेतुफलापवाददृष्टिप्रतिषेधार्थमिति । हेत्वपवाददृष्टि-
प्रतिषेधार्थम् ‘अस्त्यतीतम्’ इत्युक्तम् । फलापवाददृष्टिप्रतिषेधार्थमस्त्यनागतमिति ।
‘आसीदतीतम्’ ‘भविष्यत्यनागतम्’ इति वक्तव्ये ‘अस्ति’ इति वचनम्; अस्ति-
शब्दस्य निपातत्वात् । त्रिकालविषयो हि निपातः । आसीदर्थे भविष्यदर्थेऽपि
वर्तते ।
यथास्ति दीपस्येति विस्तरः । यथा ‘अस्ति दीपस्य प्रागभावः, अस्ति
१. च—का० ।

८१२ * भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ अनुशय-
इति वक्तारो भवन्ति, यथा चास्ति निरुद्धः स प्रदीपो१ न तु मया निरोधित इति ।
एवमतीतानागतमस्तीत्युक्तम्२ । अन्यथा ह्यतीतानागत३ एव न सिध्येत् ।
यत्तर्हि लगुडशिखीयकान् परिव्राजकानधिकृत्योक्तं भगवता—"यत्
कर्माभ्यतीतं क्षीणं निरुद्धं विगतं विपरिणतं तदस्ति" इति, किं ते तस्य तस्य कर्मणो
भूतपूर्वत्वं नेच्छन्ति स्म ? तत्र पुनस्तदाहितं तस्यां सन्ततौ फलदानसामर्थ्यं
सन्धायोक्तम् । अन्यथा हि स्वेन भावेन विद्यमानमतीतं न सिध्येत् । इत्थं
पश्चादभावः' इति वक्तारो भवन्ति, न च द्रव्यतोऽस्ति । यथा च 'अस्ति निरुद्धः
स प्रदीपः, न तु मया निरोधितः' इतिवक्तारो भवन्ति, न च 'अस्ति' प्रयोगात्रि-
रुद्धोऽप्यसावस्तीति । ननु च वैभाषिकस्य निरुद्धोऽप्यसावस्तीति ? सत्यमस्ति,
न तु प्रदीपरूपतामेव बिभ्राणः सोऽस्ति । एवमतीतागतमस्तीत्युक्तम् असत्यपि
द्रव्यसत्त्वे; अन्यथा हि अतीतानागत एव न सिद्धयेत् । यदि तेनैव लक्षणेन
विद्येत, अतीतानागत एव न सिद्धयेदित्यर्थः । यद्यतीतं भूतपूर्वम्, यत्तर्हि
लगुडशिखीयकानिति विस्तरः । लगुडशिखीयकैः परिव्राजकैर्नालन्दा निदानम् ।
नालन्दायां बुद्धभाषितं च सूत्रम्, संयुक्तागमे च । आर्यमहामौद्गल्यायनश्च
मारित इत्याहुरभियुक्ताः । यतो न मारित इत्यत्र सूत्र एवं पठ्यते—लगुडशि-
खीयकाः परिव्राजका आनन्तर्यकारिणो यत्कर्माभ्यतीतं तन्नास्तीत्येवंवादिन इति
विस्तरः । किं ते लगुडशिखीयकाः परिव्राजकाः तस्य कर्मणः आनन्तर्यस्य
भूतपूर्वत्वं नेच्छन्ति । एतदुक्तं भवति—इच्छन्ति स्म ते तस्य कर्मणो भूतपूर्वत्वम्,
किन्तु न द्रव्यमिति ते तस्मिन् कर्मणि विप्रतिपन्नाः । नास्ति तत् कर्माभ्यतीत-
मिति । यतो भगवता यत्र ते विप्रतिपन्नाः स्वभावे तत्कर्माभ्यतीतमस्तीति
विस्तरेण । तस्माद् अस्ति स्वभावेनातीतमिति विस्तरः ।
तत्र पुनः सूत्रे यद् भूतपूर्वं कर्म न तदेवातीतमित्यभिसन्धायोक्तम्—
तत्कर्मास्तीति, किं तर्हि ? तदाहितम् । भूतपूर्वेण कर्मणा आहितम् =
अर्पितम् । तस्यां सन्ततौ फलदानसामर्थ्यं सन्धायोक्तमित्यनेनाभिप्रायेणोक्तमिति ।
कथं गम्यते ? इत्याह—अन्यथा हि स्वेन भावेन विद्यमानमतीतं न सिद्धयेदिति ।
स्वलक्षणेन विद्यमानं तत् कर्म प्रत्युत्पन्नलक्षणेन विद्यमानमतीतमिति न सिद्धयेत् ।
प्रत्युत्पन्नमेव सिद्धयेदित्यभिप्रायः । तदाहितमिति विस्तरेणैवमुच्यमानेऽभ्यतीतं
तत् कर्मास्तीति सिद्धयति ।
१. दीपो—का० । २. ०मप्यस्ती०—का० ।
३. ०नागतभाव—का० ।

निर्देशः ] पञ्चमं कोशस्थानम् ८१३
चैतदेवं यत् परमार्थशून्यतायामुक्तं भगवता—"चक्षुरुत्पद्यमानं न कुतश्चि-
दागच्छति निरुध्यमानं न क्वचित् संनिचयं गच्छति। इति हि भिक्षवश्चक्षुरभूत्वा
भवति भूत्वा च प्रतिगच्छति” इति। यदि चानागतं चक्षुः स्यान्नोक्तं स्याद्—भूत्वा
न भवतीति। वर्त्तमानेऽध्वन्यभूत्वा भवतीति चेत् ? न; अध्वनो भावादनर्थान्तर-
त्वात्। अथ स्वात्मन्यभूत्वा भवति ? सिद्धमिदमनागतं चक्षुर्नास्तीति।
यदप्युक्तम्—"द्वयं प्रतीत्य विज्ञानस्योत्पादात्" इति, इदं तावदिह
सम्प्रधार्यम्—यन्मनः प्रतीत्य धर्मंश्चोत्पद्यते मनोविज्ञानम्, किं तस्य यथा मनोजनकः
प्रत्यय एवं धर्माः, आहोस्विदालम्बनमात्रं धर्मा इति। यदि तावत् जनकः प्रत्ययो
धर्माः, कथं यदनागतं सहस्रैर्भविष्यति१ वा, न वा तदिदानीं विज्ञानं जनयिष्यति।
निर्वाणं च सर्वप्रवृत्तिनिरोधाज्जनकं नोपद्यते। अथालम्बनमात्रं धर्मा भवन्ति ?
अतीतानागतमप्यालम्बनं भवतीति ब्रूमः। यदि नास्ति कथमालम्बनम् ? अत्रे-
दानीं ब्रूमः—यदा तदालम्बनं तथास्ति, कथं तदालम्बनम् अभूत् भविष्यति
चेति। न हि कश्चिदतीतं रूपं वेदनां वा स्मरन्नस्तीति पश्यति। किं तर्हि ?
इत्थं चैतदेवमिति। यथाऽनागतं द्रव्यतो नास्त्यतीतं चेति। वर्त्तमानेऽ-
ध्वनीति विस्तरः। वर्तमानभावेनाभूत्वा भवतीत्यर्थः। न, अध्वनो भावादनर्था-
न्तरत्वात्। नैव तदेवम्। अध्वनः प्रत्युत्पन्नस्य भावाच्चक्षुःसंज्ञाकादनर्थान्तर-
त्वाद्। अद्रव्यान्तरत्वादित्यर्थः। य एव वर्तमानोऽध्वा स एव भावः, तत् कथं
स एव वर्तमानः स्वात्मन्यध्वन्यभूत्वा भविष्यति। तथा ह्युक्तम्—"त एवाध्वा
कथावस्तु" (अभि० को० १.७) इति।
अथ स्वात्मनि चक्षुषि चक्षुर्भूत्वा भवति, सिद्धमिदम्—अनागतं चक्षुर्नास्ति।
आलम्बनमात्रमिति। मात्र-शब्दो जनकत्वव्यावर्त्तनार्थः। तद्रूपोत्पत्तेरालम्बनम्
धर्मा इत्यभिप्रायः। यदनागतं सहस्रैरिति। सन्निकृष्टमप्यनागतं जनकं न
युज्यते, किमङ्ग अतिचिरेण कालेन यद् भविष्यति ! नहि पूर्वकालीनस्य फलस्य
पश्चात्कालीनो हेतुर्युज्यत इति। निर्वाणं चेति। निर्वाणं हि विज्ञानं निरुद्धं न
जनयेत्। संसारप्रवृत्तिनिरोधदित्यभिप्रायः। अभूद् भविष्यति चेति। यद्
वर्तमानावस्थायां रूपमभूत्, भविष्यांत च तदालम्बनमित्यर्थः। कथं ज्ञायते
१. कल्पसहस्रेण ०---का०।