अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

८०० भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ अनुशय-
वक्तव्यम्—धर्मा बहव इति । न तु विभक्तव्या यावत्तूष्णीं वा तिष्ठति स्वयं वा
व्याकरोतीति ।
यदा तौ न किञ्चित् पृच्छतः केवलमध्येषयतः, तयोश्च न किंचित्
व्याक्रियते केवलं परिपृच्छयते¹, तत् कथमनयोः प्रश्नो भवति कथं वा
व्याकरणम् ? यो हि पन्थानं ब्रूहीत्याह, किं तेन पन्था न पृष्टो भवति ! परि-
पृच्छयैव च² व्याकरणात् कथं न परिपृच्छाव्याकरणं भवति । स्थापनीयस्तु
यथा—अन्तवान् लोकोऽनन्तवानित्येवमादि ।
सूत्रान्तादेव तु प्रश्नव्याकरणानां लक्षणं द्रष्टव्यम् । भदन्तमहासाङ्घिका
सूत्रं पठन्ति—"चत्वारीमानि भिक्षवः प्रश्नव्याकरणानीति । कतमानि चत्वारि ?
अस्ति भिक्षव एकांशव्याकरणीयः प्रश्नः, अस्ति यावत् स्थापनीयः । कतमश्च
भिक्षवः एकांशव्याकरणीयः प्रश्नः ? 'सर्वे संस्कारा अनित्याः' इत्ययं भिक्षव एकांश-
न्यम् । भदन्तराम आह--यदा ताविति विस्तरः । यदा तौ शठाशठौ न
किञ्चित् पृच्छतः, केवलमध्येषयतः—'धर्मान् वद' इति । तयोश्च शठाशठयोर्न
किञ्चत् व्याक्रियते—इमे धर्माः रूपादयः सविस्तरप्रभेदा इति, केवलं परि-
पृच्छ्यते—कतमान् वदामीति । तत्कथमनयोः शठाशठयोः प्रश्नो भवति, कथं
च व्याकरणमाभिधर्मिकस्य ? यो हीति विस्तरेण आचार्यः । यो हि पन्थानं
ब्रूहीति, तदनभिज्ञ आह । किं तेन पन्था न पृष्टो भवति । अध्येषणामुखेने-
वास्य इत्यभिप्रायः । यथा 'पन्थानं ब्रूहि' इति ब्रुवतोक्तं भवति - 'कतमः पन्थाः'
इति; एवं 'धर्मान् वद' इति ब्रुवतोक्तं भवति—'कतमे धर्माः' इति ।
परिपृच्छ्यैव च व्याकरणात् । बहवो धर्माः, कतमान् वदामीति परिपृच्छ्यैव
तस्य प्रश्नस्य तेषां वा धर्माणां व्याकरणात्, धर्मबहुत्वं व्याकृतमिति कृत्वा ।
कथं न परिपृच्छाव्याकरणमिति । परिपृच्छ्य व्याकारणमित्यर्थः । तत्र यदुक्तम् --
'तयोश्च न किञ्चिद् व्याक्रियते, केवलं परिपृच्छ्येत यावत् कथं च व्याकरणम्'
इति, तद्युक्तम् ।
आचाय आह—सूत्रान्तादेवैति । एवं तु सूत्रे व्याकृतम् । संस्कृतेन
व्यवस्थाप्य पठ्यते । सञ्चेतनीयं कर्म कृत्वा किं प्रतिसंवेदयते—'किं
१. परिप्रश्न्येते-का० ।
२. का० पुस्तके नास्ति ।