अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] पञ्चमं कोशस्थानम् ८११
“स्वभावः सर्वदा चास्ति भावो नित्यश्च नेष्यते ।
न च स्वभावाद् भावोऽन्यो व्यक्तमीश्वरचेष्टितम्” ॥
यत्तूक्तम्—उक्तत्वादिति । वयमपि ब्रूमोऽस्त्यतीतानागतमिति । अतीतं तु यद्
भूतपूर्वम्, अनागतं यत्सति हेतौ भविष्यति । एवं हि¹ कृत्वाऽस्तीत्युच्यते न तु
पुनर्द्रव्यतः । कश्चैवमाह—वर्त्तमानवत्तदस्तीति ? कथमन्यथाऽस्ति ? अतीता-
नागतात्मना । इदं पुनस्तवोपस्थितम्—कथं तदतीतमनागतं चोच्यते यदि नित्य-
मस्तीति । तस्मात् भूतपूर्वस्य च हेतोर्भाविनश्च फलस्य भूतपूर्वतां भवितां च
ज्ञापयितुं हेतुफलापवाददृष्टिप्रतिषेधार्थमुक्तं भगवता—“अस्त्यतीतमस्त्यनागतम्”
इति । अस्तिशब्दस्य निपातत्वात् । यथाऽस्ति दीपस्य प्रागभावोऽस्ति पश्चादभाव
वाचोयुक्तिरिति । पूर्वापरविरुद्धैषा वाचोयुक्तिरित्यर्थः । सर्वदा चास्ति, उत्पाद-
विनाशाभ्यां च युज्यत इति ।
स्वभावः सर्वदा चास्तीति । यद् रूपादेः स्वलक्षणम्, तत् सर्वस्मिन् काले
विद्यत इतीष्यते ।
यदि रूपादेः स्वभावः सर्वदास्ति, तेन रूपादिभावो नित्यः प्राप्नोति ? अत
आह—भावो नित्यश्च नेष्यते । एवं सति तस्मात् स्वभावाद् भावो नूनमन्य
इति ? अत आह—न च स्वभावाद् भावोऽन्य इति । तदिदमिच्छामात्रत्वात्
व्यक्तमीश्वरचेष्टितम् । नात्र युक्तिरस्ति ।
अतीतं तु यद् भूतपूर्वमिति । न स्वलक्षणेनास्तीति दर्शयति । अनागतं यत्
सति हेतौ भविष्यतीति । अविद्यमानमपि हेतुसद्भावाद् व्यवस्थाप्यत इति
दर्शयति । एवं हि कृत्वाऽस्तीत्युच्यत इति । भूतपूर्वम्, भविष्यति चेति कृत्वा ।
न तु पुनर्द्रव्यत एवं भवति । हेतुफलापवाददृष्टिप्रतिषेधार्थमिति । हेत्वपवाददृष्टि-
प्रतिषेधार्थम् ‘अस्त्यतीतम्’ इत्युक्तम् । फलापवाददृष्टिप्रतिषेधार्थमस्त्यनागतमिति ।
‘आसीदतीतम्’ ‘भविष्यत्यनागतम्’ इति वक्तव्ये ‘अस्ति’ इति वचनम्; अस्ति-
शब्दस्य निपातत्वात् । त्रिकालविषयो हि निपातः । आसीदर्थे भविष्यदर्थेऽपि
वर्तते ।
यथास्ति दीपस्येति विस्तरः । यथा ‘अस्ति दीपस्य प्रागभावः, अस्ति
१. च—का० ।