अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

८०२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ अनुशय-
रागप्रतिघमानैः स्यादातीतप्रत्युपस्थितैः ।
यत्रोत्पन्नाऽप्रहीणास्ते तस्मिन् वस्तुनि संयुतः ॥ २३ ॥
अतीता प्रत्युत्पन्नाश्च रागप्रतिघमाना यस्मिन् वस्तुन्युत्पन्ना न च
प्रहीणास्तस्मिन् वस्तुनि तैः संयुक्तः । एते हि स्वलक्षणक्लेशत्वान्न सर्वस्यावश्यं
सर्वत्रोत्पद्यन्ते ॥ २३ ॥
सर्वत्रानागतैरेभिर्मानसैः,
'यत्राप्रहीणास्ते' इति वर्तते । अनागतैरेभिरेव रागप्रतिघमानैर्मनोभूमिकैः
सर्वत्र वस्तुनि संयुक्तस्त्रैयध्विके ; मानसानां त्र्यध्वविषयत्वात् ।
स्वाधिकै परैः ।
अन्यै रागप्रतिघैरनागतैरनागत एव वस्तुनि संयुक्तः । के पुनरन्ये ? ये पञ्च
विज्ञानकायिका रागाश्च प्रतिघाश्च । उत्पत्तिधर्मभिरेव । तैरेव तु
अजैः सर्वत्र,
अनुत्पत्तिधर्मभिः पञ्चविज्ञानकायिकैरपि सर्वत्र वस्तुनि संयुक्तः । त्रैयध्विकेऽपि
क्लेशाः सामान्यक्लेशाः । एते ह्यविशेषेण सुखवेदनीयादिके वस्तुन्युत्पद्यते
इति, अतस्तदालम्ब्य उत्पन्नाः क्लेशाः 'सामान्यक्लेशाः' इत्युच्यन्ते ।
अतीतप्रत्युपस्थितैरिति । अतीतवर्तमानैः । रागप्रतिघमाना यस्मिन् वस्तु-
न्युत्पन्ना इति विस्तरः । एते रागादयः षड्‌विज्ञानकायिका अप्यविशेषाभिधानाद्
यथायोगं यस्मिन् वस्तुन्युत्पन्नाः त्रैयध्विके दुःखदर्शनप्रहातव्ये यावद् भावना-
प्रहातव्ये । न च प्रहीणाः, तस्मिन् वस्तुनि तैः रागादिभिः संयुक्ताः, दाम्नेव
बलीवर्दाः कीलके। एते हि स्वलक्षणक्लेशत्वान्न सर्वस्य पुद्गलस्यावश्यं
सर्वत्रोत्पद्यन्ते इति । कस्यचित् कस्मिंश्चिदुत्पद्यन्त इत्यर्थः । अतो यत्रोत्पन्ना-
प्रहीणास्ते इति । तद्विशेषणम् । अप्रहीणा इति विशेषणम् । यस्माद् यै रागा-
दिभिर्यस्मिन् वस्तुनि संयुक्त आसीत्, यदि ते प्रहीणा भवेयुः न तैः सर्वत्र
प्रहीणेन निरनुशयविषयत्वात् ॥ २३ ॥
‘सर्वत्रानागतैरेभिर्मानसैः” इति । मानसग्रहणम् ।
स्वाधिकैः परैरिति । पञ्चविज्ञानकायिकानामन्यथा व्यवस्थाप्यमानत्वात् ।
राग-प्रतिघ-विशेषणं चैतत् । मानसस्यावश्यं मानसत्वात् । एभिरनागतैः सर्वत्र
त्रैयध्विके पञ्चनैकायिकेऽपि यथास्वं संयुक्तः । नहि तत् सास्रवं वस्तु, यत्