अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

७६८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ अनुशय-
'किमन्यः स्कन्धेभ्यः सत्त्वोऽनन्यः' इति स्थापनीयः, सत्त्वद्रव्यस्याभावात्,
बन्ध्यापुत्रश्यामगौरत्वादिवत् ।
कथमेतद् व्याकरणं भवति—अव्याकृतमेतदिति ? एवं व्याकरणात् ।
अपर आह—इदमप्येकांशेन² व्याकरणं² यन्न सर्वे जनिष्यन्त इति । यस्तु पृच्छेद्
ये मरिष्यन्ति किं ते जनिष्यन्त इति³, तस्य विभज्यव्याकरणीयं³ स्यात् । मनुष्येषु
चोभयमस्ति—हीनत्वं विशिष्टत्वं चापेक्षिकमित्युभयमेकांशेन व्याकर्तव्यम् । तद्यथा
ष्यन्तीति मरणोदाहरणमेकांशव्याकरणे । 'सक्लेशा जनिष्यन्ते न निःक्लेशाः'
इत्युत्पत्त्युदाहरणं परिपृच्छाव्याकरणे । 'किमन्यः स्कन्धेभ्यः सत्त्वः' इति
आत्माभ्यतोदाहरणं स्थापनीयव्याकरणे इति । 'किं सर्वसत्त्वाः मरिष्यन्ति'
इत्येकांशेन व्याकर्तव्यमिति । यथोक्तं भगवता—“अल्पकं भिक्षवे मनुष्याणां
जीवितम्, गमनीयः सम्परायः, चरितव्यं कुशलम्, नास्ति जातस्यामरणम्”
इति । 'किमन्यः स्कन्धेभ्यः सत्त्वोऽनन्यः' इति स्थापनीय इति । यथोक्तं
भगवता—“किन्नु भो गौतम, स करोति, स प्रतिसंवेदयते ? अव्याकृतमेतद्
ब्राह्मण । अन्यः करोति, अन्यः प्रतिसंवेदयते ? अव्याकृतमेतद् ब्राह्मण । 'सः
करोति, स प्रतिसंवेदयते' इति पृष्टः 'अव्याकृतमेतद्' इति वदसि, 'अन्यः
करोति, अन्यः प्रतिसंवेदयते' इति पृष्टः 'अव्याकृतमेतद्' इति वदसि; तत्
कोऽत्र खल्वस्य भवतो गौतमस्य भाषितस्यार्थः ? 'स करोति, स प्रतिसंवेदयते'
इति ब्राह्मण ! शाश्वताय परैति, 'अन्यः करोति, अन्यः प्रतिसंवेदयते' इति
उच्छेदाय परैति; एतावन्तावनुगम्य तथागतो मध्यमया प्रतिपदा धर्मं देशयति”
( ) इति ।
अपर आहेति । भदन्तररामः । इदमप्येकांशेन व्याकर्तव्यम्--न सर्वे जनि-
ष्यन्त इति । न केवलमिदमेकांशेन व्याकर्तव्यम्--सर्वे सत्त्वा मरिष्यन्तीति ।
यस्तु पृच्छेदिति विस्तरेणाचार्यः । यस्तु पृच्छेद्—अनेन प्रकारेण ये मरिष्यन्ति
किं ते जनिष्यन्त इति । तस्य विभज्यव्याकरणं स्यात्—न सर्वे जनिष्यन्ते, किं
तर्हि ? सक्लेशा जनिष्यन्ते, न निःक्लेशा इति । तस्माद्यदुक्तम्—इदमेकांशेन
व्याकर्तव्यम् 'न सर्वे जनिष्यन्ते' इति, तन्नोपपद्यते । तेन युज्यत एव वैभाषि-
कोदाहरणमित्यभिप्रायः ।
स एव भदन्तराम आह—“मनुष्येषु चोभयमस्ति—हीनत्वं विशिष्टत्वं च ।
एतदुभयमापेक्षिकमस्तीत्युभयं व्याकर्तव्यम् । तद्यथा—किं विज्ञानं कार्यं
२-२. ०प्येकांशव्याकरणम्-का० । ३-३. इत्येतद्विभज्य०-का० ।