अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

८१२ * भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ अनुशय-
इति वक्तारो भवन्ति, यथा चास्ति निरुद्धः स प्रदीपो१ न तु मया निरोधित इति ।
एवमतीतानागतमस्तीत्युक्तम्२ । अन्यथा ह्यतीतानागत३ एव न सिध्येत् ।
यत्तर्हि लगुडशिखीयकान् परिव्राजकानधिकृत्योक्तं भगवता—"यत्
कर्माभ्यतीतं क्षीणं निरुद्धं विगतं विपरिणतं तदस्ति" इति, किं ते तस्य तस्य कर्मणो
भूतपूर्वत्वं नेच्छन्ति स्म ? तत्र पुनस्तदाहितं तस्यां सन्ततौ फलदानसामर्थ्यं
सन्धायोक्तम् । अन्यथा हि स्वेन भावेन विद्यमानमतीतं न सिध्येत् । इत्थं
पश्चादभावः' इति वक्तारो भवन्ति, न च द्रव्यतोऽस्ति । यथा च 'अस्ति निरुद्धः
स प्रदीपः, न तु मया निरोधितः' इतिवक्तारो भवन्ति, न च 'अस्ति' प्रयोगात्रि-
रुद्धोऽप्यसावस्तीति । ननु च वैभाषिकस्य निरुद्धोऽप्यसावस्तीति ? सत्यमस्ति,
न तु प्रदीपरूपतामेव बिभ्राणः सोऽस्ति । एवमतीतागतमस्तीत्युक्तम् असत्यपि
द्रव्यसत्त्वे; अन्यथा हि अतीतानागत एव न सिद्धयेत् । यदि तेनैव लक्षणेन
विद्येत, अतीतानागत एव न सिद्धयेदित्यर्थः । यद्यतीतं भूतपूर्वम्, यत्तर्हि
लगुडशिखीयकानिति विस्तरः । लगुडशिखीयकैः परिव्राजकैर्नालन्दा निदानम् ।
नालन्दायां बुद्धभाषितं च सूत्रम्, संयुक्तागमे च । आर्यमहामौद्गल्यायनश्च
मारित इत्याहुरभियुक्ताः । यतो न मारित इत्यत्र सूत्र एवं पठ्यते—लगुडशि-
खीयकाः परिव्राजका आनन्तर्यकारिणो यत्कर्माभ्यतीतं तन्नास्तीत्येवंवादिन इति
विस्तरः । किं ते लगुडशिखीयकाः परिव्राजकाः तस्य कर्मणः आनन्तर्यस्य
भूतपूर्वत्वं नेच्छन्ति । एतदुक्तं भवति—इच्छन्ति स्म ते तस्य कर्मणो भूतपूर्वत्वम्,
किन्तु न द्रव्यमिति ते तस्मिन् कर्मणि विप्रतिपन्नाः । नास्ति तत् कर्माभ्यतीत-
मिति । यतो भगवता यत्र ते विप्रतिपन्नाः स्वभावे तत्कर्माभ्यतीतमस्तीति
विस्तरेण । तस्माद् अस्ति स्वभावेनातीतमिति विस्तरः ।
तत्र पुनः सूत्रे यद् भूतपूर्वं कर्म न तदेवातीतमित्यभिसन्धायोक्तम्—
तत्कर्मास्तीति, किं तर्हि ? तदाहितम् । भूतपूर्वेण कर्मणा आहितम् =
अर्पितम् । तस्यां सन्ततौ फलदानसामर्थ्यं सन्धायोक्तमित्यनेनाभिप्रायेणोक्तमिति ।
कथं गम्यते ? इत्याह—अन्यथा हि स्वेन भावेन विद्यमानमतीतं न सिद्धयेदिति ।
स्वलक्षणेन विद्यमानं तत् कर्म प्रत्युत्पन्नलक्षणेन विद्यमानमतीतमिति न सिद्धयेत् ।
प्रत्युत्पन्नमेव सिद्धयेदित्यभिप्रायः । तदाहितमिति विस्तरेणैवमुच्यमानेऽभ्यतीतं
तत् कर्मास्तीति सिद्धयति ।
१. दीपो—का० । २. ०मप्यस्ती०—का० ।
३. ०नागतभाव—का० ।