अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] पञ्चमं कोशस्थानम् ८०३
शेषैस्तु सर्वैः सर्वत्र संयुतः ॥ २४ ॥
के पुनः शेषाः ? दृष्टिविचिकित्साऽविद्यास्त्रैयध्विकाः । तैः सर्वैरपि सर्व-
स्मिन् वस्तुनि संयुक्तः, सामान्यक्लेशत्वात् । 'यावदप्रहीणा.' इत्यधिकारोऽनुवर्त्तत
एव ॥ २४ ॥
किं पुनरिदमतीतानागतमुच्यतेऽस्ति, अथ न ? यद्यस्ति सर्वकालास्तित्वात्,
संस्काराणां शाश्वतत्वं प्राप्नोति; अथ नास्ति, कथं तत्र तेन च¹ संयुक्तो
भवति विसंयुक्तो वा ? न संस्काराणां शाश्वतत्वं प्रतिज्ञायते वैभाषिकैः संस्कृत-
लक्षणयोगात् । प्रतिज्ञायते तु विशदम्—
स्वलक्षणक्लेशोनापि रागेण न सरागम्, द्वेषेण च न सद्वेषम् । मानेन च न
समानम् । सर्वसास्रववस्त्वालम्बना हि यथास्वमपरिमता अनागता रागादयो
भवन्ति । अन्यै रागप्रतिघैरनागतैरनागत एव वस्तुनि संयुक्त इति । सर्वे चित्तचैत्ता
आलम्बने नियता इति तैरनुत्पत्तिधर्मिभिरनागत एव वस्तुनि संयुक्तः ;
वर्तमानविषयत्वात् पञ्चानां विज्ञानकायानाम् । रागप्रतिघैरिति । मानावचनं
म नसत्वात् । “समानमिद्धा दृग्घेया मनोविज्ञानभूमिकाः” (अभि० ५.५३)
इति वचनात् । पञ्चविज्ञानकायिकैरपि न केवलं मानसैरित्यपिशब्दो द्योतयति ।
तैरनुत्पत्तिधर्मिभिः सर्वत्र वस्तुनि त्रैयध्विके संयुक्तः । एते ह्यनुत्पत्तिधर्मिणोऽनागता
एवाध्वनि व्यवस्थाप्यन्ते । एषां चालम्बनानि सञ्चरन्ति । ससम्प्रयोगा हि
क्लेशा सुवर्चलावदनुत्पत्तिधर्मिणो विषयाभिमुखा एवावतिष्ठन्ते । तथा
ह्यनुत्पत्तिधर्मिणो नैवालम्बनमालम्ब्योत्पद्यन्त इति । अथ केषाञ्चिदालम्बन-
मतीतम्, केषाञ्चिद् वर्तमानम्, केषाञ्चिदनागतं भवति; न ह्यालम्बनानुत्पत्तिः ?
न ह्यालम्बनानुत्पत्तित एव तेषामनुत्पत्तिः, किं तर्हि ? प्रत्ययवैकल्यात् ।
अवस्थाफलं हि सामग्र्यां न द्रव्यफलम्—इति सिद्धान्तः ।
'शेषैस्तु सर्वैः सर्वत्र संयुतः' इति । त्रैयध्विकैरपि दृष्ट्यादिभिरनेकनैकायि-
कैरपि त्रैयध्विके पञ्चप्रकारेऽपि वस्तुनि संयुतः संयुक्त इत्यर्थः । किं कारणम् ?
इत्याह—सामान्यक्लेशत्वादिति । एते हि सर्वस्य सर्वस्मिन् संभवन्ति; पञ्चो-
पादानस्कन्द्धालम्बनत्वात् ॥ २४ ॥
कथं तत्र तेन च संयुक्त इति । कथमतीतानागते वस्तुनि । तेन चातीतानागते-
नानुशयेन संयुक्त इति । विसंयुक्तो वा । कथं वा अप्रहीण-प्रहीणावस्थायां
१. वा-का० ।