अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

[Page Header: ८०८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ अनुशय-]

अत एषां सर्वेषां
तृतीयः शोभनः,
योऽयमवस्थाऽन्यथिकः । तस्य किल
अध्वानः कारित्रेण व्यवस्थिताः ॥ २६ ॥
यदा स धर्मः कारित्रं न करोति तदा अनागतः । यदा करोति तदा
प्रत्युत्पन्नः । यदा कृत्वा निरुद्धस्तदा अतीत इति । परिगतमेतत् सर्वम् ।
इदं तु वक्तव्यम्—यद्यतीतमपि द्रव्यतोऽस्त्यनागतमिति कस्मात् तदतीत-
मित्युच्यते, अनागतमिति वा ? ननु चोक्तमध्वानः कारित्रेण व्यवस्थिता इति ?
यद्येवम्, प्रत्युत्पन्नस्य तत्सभागस्य चक्षुषः किं कारित्रम् ? फलदानप्रतिग्रहः ।
अतीतानामपि तर्हि सभागहेत्वादीनां फलदानात् कारित्रप्रसङ्गोऽर्धकारित्रस्य
वेति लक्षणसंकरः ॥ २६ ॥

चतुर्थस्यापि भदन्तबुद्धदेवस्यापि एकस्मिन्नेवाध्वनि त्रयोऽध्वानः प्राप्नुवन्ति ।
एकस्मिन्नेवातीतेऽध्वनि पूर्वापरक्षणव्यवस्थास्ति । तत्र पूर्वपश्चिमौ क्षणावतीता-
नागतौ । पूर्वः क्षणोऽतीतः, पश्चिमः क्षणोऽनागत . मध्यमः प्रत्युत्पन्नः ।
इत्यतीतेऽध्वनि त्रयोऽध्वानः प्राप्नुवन्ति ।
अत एषां सर्वेषां “तृतीयः शोभनः” इति वैभाषिकः । कथं कृत्वा शोभ .. ।
इत्याह—यस्मात् तस्य “अध्वानः कारित्रेण व्यवस्थिताः” । कारित्रं पुनः चक्षुरा-
दीनां दर्शनादीनीति । रूपादीनामपि स्वेन्द्रियगोचरत्वं कारित्रम् । यद्येवमिति
विस्तरः । यदि कारित्रेण व्यवस्थापिताः, तत्सभागस्य चक्षुषः किं कारित्रम् ।
यद्धि कारित्रलक्षणं स्वकर्म न करोति, तत् तत्सभागः । तस्य च नास्ति कारित्रं
दर्शनलक्षणम् । कथं तत् प्रत्युत्पन्नमित्यभिप्रायः । फलदानप्रतिग्रह इति
तच्चक्षुः स्वनिष्यन्दफलं परिगृह्णाति, आक्षिपति, फलं च ददाति, निष्यन्द-
फलमनन्तरं ददाति । पुरुषकारफलं च यद्यपि दर्शनकारित्रं न करोति, अन्यत्
फलं करोति । तस्य फलदानपरिग्रहसद्भावात् तत्प्रत्युत्पन्नमिति व्यवस्थाप्यते
अतीतानामपि तर्हि सभागहेत्वादीनामिति । आदिशब्देन विपाकहेत्वादीनां
परिग्रहणम्; तेषां फलदानात् । “वर्तमानाभ्यतीतौ द्वावेकोऽतीतः प्रयच्छति”
(अभि० को० २।५६) इति वचनात् ।
कारित्रप्रसङ्गः । कारित्रमस्तीति । ततश्चैषां सभागहेत्वादीनामतीतानां वर्त-
मानत्वप्रसङ्गः, वर्तमानवत् कारित्रसद्भावात् इति लक्षणसङ्करः ।