अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

५६६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
वायुसंवर्त्तनी ।
एवं च प्रज्ञप्तिभाष्यं सुनीतं भवति—"चतुःषष्टिः कल्पाः शुभकृत्स्ना-
नामायुःप्रमाणम्"१ ( ) इति ॥ १०२ ॥
अभिधर्मकोशभाष्ये लोकनिर्देशो नाम
तृतीयं कोशस्थानं
समाप्तमिति२ ।
ये धर्मा हेतुप्रभवा हेतुं तेषां तथागतो ह्यवदत् ।
तेषां च यो निरोध एवंवादी महाश्रमणः ॥ इति ।
भवन्ति, सप्ताप्संवर्त्तन्धः, एका वायुसंवर्त्तनीति चतुःषष्टिः संवर्त्तन्त्यो भवन्ति ।
तस्माद् यदुक्तं प्रज्ञप्तिभाष्ये—चतुःषष्टिः कल्पाः शुभकृत्स्नानामायुःप्रमाणमिति,
तत् सूक्तं भवति । यथा "ऊर्ध्वं तु परीत्ताभेभ्य आश्रयः। द्विगुणद्विगुणः"
( अभि० को० ३.७७ ) इत्यत्रोक्तं शुभकृत्स्नानां चतुःषष्टियोजनानां शरीरप्रमा-
णम् । शरीरप्रमाणेण च तेषामायुःप्रमाणमुक्तम् । "आयुस्तु कल्पैः स्वाश्रय०"
( अभि० को० ३.८० ) इति वचनात् । एकैका संवर्त्तनी महाकल्प इति कृत्वा ।
इयता हि कालेन तेषामायुषः परिसमाप्तिरिति ॥ १०२ ॥
आचार्ययशोमित्रकृतायां स्फुटार्थायाः
अभिधर्मकोशव्याख्यायां
तृतीयं कोशस्थानम् ॥
१. शुभकृत्स्नानां देवानामायुः०—का० ।
२. ०श्रीलामावाकस्य यदत्र पुण्यम्—का० ।

☸ ॐ नमो बुद्धाय ☸
चतुर्थं कोशस्थानम्
( कर्मनिर्देशः )
अथ यदेतत् सत्त्वभाजनलोकस्य 'बहुधा वैचित्र्यमुक्तं तत् केन कृतम् !
न खलु केनचिद् बुद्धिपूर्वकं कृतम् । किं तर्हि ? सत्त्वानां
कर्मजं लोकवैचित्र्यम्,
यदि कर्मजम्, कस्मात् सत्त्वानां कर्मभिः कुङ्कुमचन्दनादयो रम्यतरा
जायन्ते, न तेषां शरीराणि ? कर्माण्येव तान्येवञ्जातीयानि व्यामिश्रकारिणां
सत्त्वानाम् यदाश्रयाश्च व्रणभूता जायन्ते, भोगाश्च रम्यास्तत्प्रतीकारभूताः ।
अव्यामिश्रकारिणां तु देवानामुभयेऽपि रम्याः ।
किं पुनस्तत् कर्म ? इत्याह—
चेतना तत्कृतं च तत् ।
सूत्र उक्तम्—"द्वे कर्मणी चेतना कर्म चेतयित्वा च" ( )
इति । यत् तच्चेतयित्वा चेतनाकृतं च तत् ।
ते एते द्वे कर्मणी त्रीणि भवन्ति—काय-वाङ्-मनस्कर्माणि ।
कथमेषां कर्मणां व्यवस्थानम्, किमाश्रयतः ? आहोस्वित् स्वभावत. .
स्फुटार्थाव्याख्यायाम्
चतुर्थं कोशस्थानम्
तीर्थंकरविप्रतिपत्त्या समुत्पादित-सन्देहः पृच्छति—अथ यदेतदिति
विस्तरः ।
तत्र सत्त्ववैचित्र्यं धातु-गति-योन्यादिभेदेन । भाजनवैचित्र्यं मेरु-द्वीपादि-
भेदेन । व्यामिश्रकारिणामिति । कुशलाकुशलकर्मकारिणाम् । अथ कस्मात् तेषा-
माश्रया रम्या न भवन्ति, भोगास्तु रम्या इति ? सति चैवं विषयोपभोगः
सम्भवति । आश्रयरम्यत्वे हि कस्य प्रतीकाराय रम्यविषयोपभोगः स्यात् ।
अव्यामिश्रकारिणामिति । रूपावचराणाम् । कामावचरा अपि देवा अव्यामिश्र-
कारिकल्पा आश्रयविषयरम्याः; रम्यताहेतुकर्मद्वयकारित्वात् ।
चेतयित्वा चेति । 'एवं चेदं करिष्यामीति ।

समुत्थानतो वा ? आश्रयतश्चेद्, एकं कायकर्म प्राप्नोति, सर्वेषां कायाश्रितत्वात् ।
स्वभावतश्चेद्, वाक्कर्मैकं प्राप्नोति; वचसः कर्मस्वभावत्वात् । समुत्थानतश्चेत्,
मनस्कर्मैकं प्राप्नोति; सर्वेषां मनःसमुत्थितत्वात् ?
यथाक्रमं त्रिभिः कारणैस्त्रयाणामिति वैभाषिकाः ।
तत्र पुनः—
चेतना मानसं कर्म,
चेतना मनस्कर्मेति वेदितव्यम् ।
तज्जं वाक्कायकर्मणी ॥ १ ॥
यत्तच्चेतनाजनितं चेतयित्वा कर्मेत्युक्तम्, कायवाक्कर्मणी ते वेदितव्ये ।
ते तु विज्ञप्त्यविज्ञप्ती,
ते तु कायवाक्कर्मणी प्रत्येकं विज्ञप्त्यविज्ञप्तिस्वभावे वेदितव्ये ।
तत्र तु—
कायविज्ञप्तिरिष्यते ।
संस्थानम्,
चित्तवशेन कायस्य तथा तथा संस्थानं कायविज्ञप्तिः । गतिरित्यपरे ।
प्रस्यन्दमानस्य हि कायकर्म, नोऽप्रस्यन्दमानस्येति¹ ।
न गतिर्यस्मात् संस्कृतं क्षणिकं
कोऽयं क्षणो नाम ? आत्मलाभोऽनन्तरविनाशी, सोऽस्यास्तीति
स्वभावतश्चेद्वाक्कर्मैकमिति । वागेव कर्मेति कृत्वा । इतरयोस्तु न कर्मत्वम् ।
कायेन कायस्य वा कर्म कायकर्म, एवं मनस्कर्मं । इति न स्वभावतः कर्म ।
त्रिभिः कारणैरिति । आश्रयतः, स्वभावतः, समुत्थानतश्चेति । त्रयाणामिति ।
कायवाङ्मनस्कर्मणाम् । आश्रयतः कायकर्म—कायाश्रयं कर्म कायकर्मेति,
स्वभावतो वाक्कर्म—वागेव कर्मेति, समुत्थानतो मनस्कर्म—मनःसमुत्थित-
मिति कृत्वा ॥ १ ॥
गतिरित्यपर इति । वात्सीपुत्रीयाः ।
आत्मलाभोऽनन्तरविनाशीति । क्षणस्यानन्तरक्षण इति नैरुक्तेन विधिना
आत्मलाभः । अनन्तरविनाशी क्षणशब्देनाभिधीयते । अथ वा—कालपर्यन्तः
१ ॰ष्येति । त उच्यन्ते—का० ।

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ५६९
क्षणिकः¹ । दण्डिकवत् । सर्वं हि संस्कृतमात्मलाभादूर्ध्वं न भवतीति यत्रैव
जातं तत्रैव ध्वस्यते । तस्यायुक्ता देशान्तरसंक्रान्तिः । तस्मान्न गतिः कायकर्म ।
स्यादेतदेव, यदि सर्वस्य क्षणिकत्वं सिद्ध्येत् ? सिद्धमेवैतद् विद्धि ।
कुतः ? संस्कृतस्यावश्यं—
व्ययात् ॥ २ ॥
आकस्मिको हि भावानां विनाशः । किं कारणम् ? कार्यस्य हि कारणं
भवति, विनाशश्चाभावः । यश्चाभावस्तस्य किं कर्तव्यम् ! सोऽसावाकस्मिको
विनाशो यदि भावस्योत्पन्नमात्रस्य न स्यात्, पश्चादपि न स्याद्; भावस्य तुल्य-
त्वात् । अथान्यथीभूतः ? न युक्तं तस्यैवान्यथात्वम् । न हि स एव तस्माद्
विलक्षणो युज्यते । दृष्टो वै काष्ठादीनामग्नयादिसंयोगाद् विनाशः । न च दृष्टाद्
गरिष्ठं प्रमाणमस्तीति । न च सर्वस्याकस्मिको विनाशः ।'
कथं तावद् भवान् काष्ठादीनामग्नयादिसंयोगाद् विनाशं पश्यामीति मन्यते ?
तेषां पुनरदर्शनात् । सम्प्रधार्य तावदेतत्—किमग्निसंयोगात् काष्ठादयो विनष्टाः,
क्षणः स्वावस्थानः । सोऽस्यास्तीति क्षणिकः । "अत इनिठनौ” ( पा० सू०
५.२.११५) इति ठन् ।
संस्कृतस्यावश्यं व्ययादिति । उत्पत्त्यनन्तरविनाशिरूपं चित्तचेत्तवत् ।
आकस्मिको हि भावानां विनाश इति । अकस्माद्भव आकस्मिकः । अहेतुक
इत्यर्थः । साधनं चात्र—'अहेतुको विनाशः; अभावत्वाद्, अत्यन्ताभाववत्' ।
दृष्टो वै काष्ठादीनामिति विस्तरः । आदिशब्देन रूपादीनां ग्रहणम् । दृष्टोऽग्नि-
संयोगाद् विनाश इति । प्रत्यक्षद्वारापतितो धर्मस्वरूपविपर्यय इति प्रतिज्ञादोषं
दर्शयति । अत एवाह—न च दृष्टाद् गरिष्ठं प्रमाणमिति । न प्रत्यक्षाद् गुरुतमं
प्रमाणमस्तीत्यर्थः ।
आचार्यः प्रत्यक्षाभिमानं परेषां दर्शयन्नाह—कथं तावद्भवान् यावन् मन्यत
इति । न हि काष्ठादिविनाशो रूपाविवत् प्रत्यक्षत उपलभ्यते । अक्षणिकवादि-
नस्त आहुः । तेषां पुनरदर्शनादिति । तेषां काष्ठादीनामदर्शनात् । तदेवमनुमानतः
सिद्धिं दर्शयन्ति—'अग्निसंयोगहेतुकः, काष्ठादिविनाशः; तदापाते भावात् । यस्य
यदापाते भावः स तद्धेतुकः, तद्यथा—बीजपातभाव्योऽङ्कुरः । सम्प्रधार्य ताव-
देतदिति । अनेकान्तिकतामुद्भावयति² । न हि यस्यापाते यो विनाशो भवति
१. क्षणिकम्—का० । २. नैकान्तिक०—मुद्रितः पाठः ।

अतो न दृश्यन्ते ? उताहो स्वयं विनष्टाः अन्ये च पुनर्नोत्पन्नाः, अतो न
दृश्यन्ते; यथा वायुसंयोगात् प्रदीपः, पाणिसंयोगाद् घण्टाशब्द इति ? तस्माद-
नुमानसाध्योऽयमर्थः ॥ २ ॥
किं पुनरत्रानुमानम् ? उक्तं तावत् अकार्यत्वादभावस्येति । पुनः—
न कस्यचिद्धेतोः स्यात्,
यदि विनाशो हेतुसामान्यान्न कस्यचिद्धेतुकः स्यादुत्पादवत् । क्षणिक-
कानां च बुद्धिशब्दार्चिषां दृष्ट आकस्मिको विनाश इति नायं हेतुमपेक्षते ।
यस्तु मन्यते—बुद्ध्यन्तराद् बुद्धेर्विनाशः, शब्दान्तराच्छब्दस्येति ? न १
युक्तमेतत् २; बुद्ध्योरसमवधानात् । न हि संशयनिश्चयज्ञानयोर्युक्तं समवधानम् ।
स तद्धेतुक इति । वायुसंयोगपाते हि सति प्रदीपस्य विनाशः । न च स विनाशो
वायुसंयोगकृतः । क्षणिकत्वाभ्युपगमाद्धि प्रदीपस्याकस्मिको विनाश इष्यते ।
स हि उत्पन्नप्रध्वंसित्वात् स्वयं विनष्टः प्रदीपः । वायुप्रतिबन्धादन्यस्यानुत्पत्तौ
न दृश्यते, न तेन विनाश इति । तथा घण्टाशब्दैः क्षणिक इष्यते । पाणि-
संयोगपाते च सति घण्टाशब्दस्य विनाशः, न स तत्कृतः । क्षणिकत्वाद्वि
स्वयं विनष्टो घण्टाशब्दस्तत्प्रतिबन्धत्वादन्यस्यानुत्पत्तौ न दृश्यते, न तेन
विनाश इति । तस्मादनुमानसाध्योऽयमर्थः । न प्रत्यक्षसिद्ध इत्यभिप्रायः ।
तस्मादनैकान्तिकमेतत् । यस्य पाते यः कश्चिद्विनाशः स तत्कृत इति ।
किं पुनरत्रानुमानमिति । अत्राहेतुको विनाश इत्येतस्मिन्नर्थे किमनुमान-
मिति । उक्तं तावदकार्यत्वादभावस्येति । 'अहेतुको विनाशः; अकार्यत्वादाकाश-
वत् । अकार्यश्चासो अभावस्वभावत्वादत्यन्ताभाववत्' ॥ २ ॥
“न कस्यचिद्धेतोः” इति । न कस्यचिदकस्मादित्यर्थः । उत्पादवदिति ।
विपरीतोपमानम् । यथोत्पाद आत्मलाभलक्षणः सहेतुक एव, नाहेतुकस्तद्वि-
नाशः स्यात् । न चैवं भवति । कथम् ? इत्याह—क्षणिकानां च बुद्धिशब्दार्चिषां
दृष्ट आकस्मिको विनाशः । तदेवमनुमानापतितो धर्मः स्वरूपविपर्ययः । 'आक-
स्मिकः काष्ठादीनां विनाशः; विनाशस्वभाव्यात्, बुद्ध्यादिविनाशवद्' इति ।
यस्तु मन्यत इति । वैशेषिकः । पूर्वा बुद्धिरुत्तरया बुद्ध्या उत्पन्नाया
विनाश्यते । अन्या तु बुद्धिः पूर्वया बुद्ध्या विनाश्यते । एवं शब्दोऽपि वाच्यः ।
आह—न युक्तमेतत् । कस्मात् ? बुद्ध्योरसमवधानात् अयुगपद्भावादित्यर्थः ।
न ह्यसन्तं नाश्यं हेतुर्विनाशयतीति । कथं गम्यते बुद्ध्योरसमवधानमिति ?
अत आह—न हि संशयनिश्चयज्ञानयोर्युक्तं समवधानमिति विस्तरः । स्वसंवेद्य-
१-१. तदयुक्तम्—का० ।

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ५७१
एवं सुखदुःखयोः, रागद्वेषयोर्वा । यदा च पटुबुद्धिशब्दानन्तरमपटुबुद्धि-
शब्दावुत्पद्येते, तदा कथमपटुः समानजातीयो धर्मः पटीयांसं हिंस्यात् ।
अन्त्ययोश्च कथम् !
योऽपि अर्चिषामवस्थानहेत्वभावाद्, धर्माधर्मवशाद् वा विनाशं मन्यते ?
स² चायुक्तः², न ह्यभावः कारणं भवितुमर्हति । न चाप्युत्पादविनाशहेत्वोर्धर्मा-
धर्मयोः क्षण³ एव³ क्षणे वृत्तिलाभप्रतिबन्धौ भवितुमर्हतः ।
शक्यश्चैष कारणपरिकल्पः सर्वत्र संस्कृते कर्तुमित्यलं विवादेन ।
मेतत् । यदा संशयज्ञानं न तदा निश्चयज्ञानम्, यदा निश्चयज्ञानं न तदा
संशयज्ञानमिति । एवं सुखदुःखयो रागद्वेषयोश्चासमवधानमिति योज्यम् । यथा
च विरुद्धयोरसमवधानम्, एवमविरुद्धयोरपि ज्ञानयोरसमवधानं भवतीति ।
यदा चेति विस्तरः । अथापि समवधानं स्यादिति, तथाप्यपटुबुद्धिशब्दौ पटू न
हिंस्याताम्; दुर्बलसमानजातीयत्वात् । न हि दुर्बलसमानजातीयो बलवन्तं
हिंसन् दृष्टः । असमानस्तु दुर्बलोऽपि हिंस्यात् । तद्यथा—उदकं तेजः ।
योऽप्यर्चिषामवस्थानहेत्वभावादिति । अवस्थानहेत्वभावाद् भावानां विनाश
इति स्थविर-वसुबन्धुप्रभृतिभिरयं हेतुरुक्तः; स चायुक्तः । न ह्यभावः कारणं
भवितुमर्हतीति । धर्माधर्मवशाद्वेति वैशेषिकः । तं प्रत्याह—न चाप्युत्पादविनाश-
हेत्वोरिति । उत्पादविनाशहेत्वोरधर्मस्य । क्षण एव क्षण इति । मुख्ये क्षणे,
नौपचारिके क्षण इत्यर्थः । अथ वा क्षण एव क्षण इति । क्षणे क्षण एवेत्यर्थः ।
वृत्तिलाभप्रतिबन्धौ । वृत्तिलाभो वृत्तिप्रतिबन्धश्च क्षणे क्षणे भवितुं नार्हतः ।
कथं कृत्वा ? यस्यार्चिषः उत्पत्तावनुग्रहो भवति चैत्रस्य मैत्रस्य वा, तस्य धर्म
उपलब्धवृत्तिः तदुत्पादयतीत्येवमुत्पादहेतुः । विनाशहेतुरपि, यदि तद्विनाश-
स्तस्यानुग्रहं करोति अन्धकारावस्थायाम् । एवमधर्मोऽपि यस्यार्चिषूत्पत्ताव-
पकारो भवति, तस्याधर्मोपलब्धवृत्तिस्तदुत्पादयति । विनाशहेतुरपि, यदि
तद्विनाशस्तस्याप्यपकारं करोति अन्धकारावस्थायामिति तयोर्वृत्तिलाभाद-
र्चिषामुत्पत्तिर्भवति । न च वृत्तिलाभं तयोरप्रतिबध्य ताभ्यामेव तस्मिन्नेव क्षणे
तेषां विनाश इति । क्षणे क्षणे वृत्तिलाभप्रतिबन्धौ न द्वयोर्युज्येते ।
शक्यश्चैष कारणपरिकल्प इति विस्तरः । धर्माधर्मविनाश इति कारण-
परिकल्प इति । सर्वत्र संस्कृते द्वयणुकादौ अनित्येषु रूपादिषु कर्मणि च शक्यते
कर्तुम् । अतो न वक्तव्यमेतत्—अग्निसंयोगात् काष्ठादीनां विनाश इत्येवमादि ।
ततश्च सर्वसंस्कृतस्य क्षणिकसिद्धिः; धर्माधर्मयोस्तद्विनाशकारणान्तरानपेक्ष-
१. का० पुस्तके नास्ति । २-२. तदप्ययुक्तम्—का० । ३-३. क्षणे—का० ।
अभि० को० २ : १३

यदि च काष्ठादीनामग्नयादिसंयोगहेतुको विनाशः स्यात्, एवं सति
पाकजानां गुणानां पक्वतरतोत्पत्तौ—
हेतुः स्याच्च विनाशकः ।
हेतुरेव च विनाशकः स्यात्। कथं कृत्वा ? घासाद्यग्निसम्बन्धाद्¹ गुणाः
पाकजा उत्पन्नाः, तत एव तादृशाद्वा पुनः पक्वतरतोत्पत्तौ तेषां विनाश इति
हेतुरेव तेषां विनाशकः स्याद्, हेत्वविशिष्टो वा ।
न च युक्तम्—यत एव यादृशाद्वा तेषां भावः, तत एव तादृशाच्च तेषां
पुनर्भाव इति । ज्वालान्तरेषु च² तावद्धेतुभेदेऽपि³ परिकल्पनां³ परिकल्पयेयुः ।
क्षारहिमशुक्तसूर्योदकभूमिसम्बन्धात्तु पाकजविशेषोत्पत्तौ कां कल्पनां कल्पयेयुः !
यत्तर्ह्यापः क्वाथ्यमानाः क्षीयन्ते, किं तत्राग्निसंयोगाः कुर्वन्ति ? तेजोधातुं
प्रभावतो वर्धयन्ति, यस्य प्रभावादपां सङ्घातः क्षामक्षामो जायते, यावदतिक्षामतां
गतोऽन्ते न पुनः सन्तानं सन्तनोति । इदमत्राग्निसंयोगाः कुर्वन्ति ।
स्यादित्यलं विवादेन ।
तत एव तादृशाद्वेति । अग्निसंयोगः श्यामतां घटस्य निवर्त्य रक्तां
जनयति, स एव रक्तां निवर्त्य रक्ततरतां जनयतीति कल्प्यते । हेतुरेव
विनाशकः स्यात् ।
अथ ज्वालानां क्षणिकत्वादन्यस्तत्संयोगो जनकः, अन्योऽपि विनाशक इति
कल्प्यते ? हेत्वविशिष्टो विनाशकः स्यात्, न च युक्तमिति सर्वम् । ज्वालान्तरेषु
च तावद्धेतुभेदेऽपि परिकल्पनां परिकल्पयेयुर्वैशेषिकाः । क्षणिकत्वात् ज्वालाना-
मन्या जनिका अन्या विनाशिका इति । क्षार-यावद्-भूमिसम्बन्धात्तु पाकज-
विशेषोत्पत्तौ कां कल्पनां कल्पयेयुः । न हि तेषां क्षारादयः क्षणिकाः । तत्र हेतुरेव
विनाशकः स्यात् ।
यत्तर्हि आप इति विस्तरः । यद्यग्निसंयोगेऽप्यापो न विनाश्यन्ते, कथं
तर्ह्यापः क्वाथ्यमानाः क्षीयन्त इत्यभिप्रायः । तेजोधातुरिति । तदविनिर्भागि-
संवर्धनम् । यस्य प्रभावादपां संघातः⁴ क्षामक्षामो जायत इति । कारणविशेषात्
कार्यविशेष इति क्षामक्षामतरो जायते । यावदतिक्षामतां गतोऽन्ते न पुनः
सन्तानं सन्तनोतीति । कार्यं करोति । न त्वभावं करोतीत्यर्थः ।
१. ०सम्बन्धा—का० । २. का० पुस्तके नास्ति ।
३-३. ०भेदकल्पनां—का० । ४. संहतः—मुद्रितः पाठः ।

¹निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ५७३
तस्मान्नास्ति भावानां विनाशहेतुः । स्वयमेव तु भङ्गुरत्वाद् विनश्यन्त
उत्पन्नमात्राद्¹ विनश्यन्तीति सिद्ध एषां क्षणभङ्गः । क्षणभङ्गाच्च गत्यभावः ।
गत्यभिमानस्तु देशान्तरेषु निरन्तरोत्पत्तौ तृणज्वालावत् । गत्यभावे च
“संस्थानं कायविज्ञप्तिः” इति सिद्धम् ।
“नास्ति संस्थानं द्रव्यतः” इति सौत्रान्तिकाः । एकदिङ्मुखे हि भूयसि
वर्ण उत्पन्ने दीर्घं रूपमिति प्रज्ञप्यते, तमेवापेक्ष्याल्पीयसि ह्रस्वमिति, चतुर्दिशं
भूयसि चतुरस्रमिति, सर्वत्र समे वृत्तमिति । एवं सर्वम् । तद्यथा—अलातमेकस्यां
दिशि देशान्तरेष्वनन्तरेषु निरन्तरमाशु दृश्यमानं दीर्घमिति प्रतीयते, सर्वतो
दृश्यमानं मण्डलमिति । न² द्रव्यसत्² संस्थानम् । यदि हि स्यात्—
द्विग्राह्यं स्यात्,
चक्षुषा हि दृष्ट्वा दीर्घमित्यवसीयते कायेन्द्रियेणापि स्पृष्ट्वैतं द्वाभ्यामस्य
ग्रहणं प्राप्नुयात् । न च रूपायतनस्य द्वाभ्यां ग्रहणमस्ति ।
यथा वा स्प्रष्टव्ये दीर्घादिग्रहणम्, तथा वर्णे³ऽपि संभाव्यताम् ।
भङ्गुरत्वादिति विस्तरः । भङ्गशीलत्वात् स्वयं विनश्यन्तोऽन्येनाजनित-
विनाशाः । सन्त उत्पन्नमात्रादेकक्षणलब्धात्मानो भवन्तो विनश्यन्ति ।
तृणज्वालावदिति । यथा तृणज्वालायाः क्षणिकत्वेऽपि देशान्तरेषु निरन्तरो-
त्पत्तौ गत्यभिमानः—तृणं दहन्तीति, ज्वाला गच्छन्तीति, तद्वत् । साधनं च—
‘अविद्यमानगतयो देशान्तरे निरन्तरमुत्पद्यमाना रूपादयो भावाः; क्षणिकत्वात्,
तृणज्वालावत्’ । संस्थानं कायविज्ञप्तिरिति । वैभाषिकवचनम् ॥ ३ ॥
एकदिङ्मुख इति । एका दिक् मुखमस्येति एकदिङ्मुखं तस्मिन् । भूयसि
बहुतरे । एवं सर्वमित्यूर्ध्वमेकदिङ्मुखे भूयसि उत्पन्न उन्नतमिति प्रज्ञप्यते,
अधो भूयस्यवनतमिति । एषा दिक् । तद् यथा अलातमिति । ‘न द्रव्यसत् संस्था-
नम्; वर्णग्रहणात् पक्षग्रहणत्वात्, अलातचक्रवद्’ इति । अथवा—‘न द्रव्य-
संस्थानम्; अन्यरूपग्रहणात् पक्षग्रहणत्वाद्धान्यराशिवद्’ इति ।
द्वाभ्यामस्य ग्रहणं प्राप्नुयादित्युकते वैभाषिको ब्रूयात्—न दीर्घत्वादेः काये-
न्द्रियेण ग्रहणम्, किं तर्हि ? स्प्रष्टव्यावयवेष्वेव तथासंनिविष्टेषु दीर्घादि-
ग्रहणं भवति, अतो न द्वाभ्यामस्य ग्रहणं प्राप्नोति ? अत इदमुच्यते—यथा वा
१. उत्पन्नमात्रा—का० । २-२. न तु खलु जात्यन्तरमस्ति—का० ।
३. वर्णे—का० ।

स्मृतिमात्रं तत्र स्पर्शसाहचर्याद्¹ भवति । स तु साहचर्यात् भवति, न तु
साक्षाद् ग्रहणम्, यथा—अग्निरूपं दृष्ट्वा तस्योष्णतायां स्मृतिर्भवति, पुष्पगन्धं च
घ्रात्वा तद्वर्ण इति ?
युक्तमत्राव्यभिचारत्वादन्सेनान्यस्मरणम्²; न तु किञ्चित् स्प्रष्टव्यं क्वचित्
संस्थाने नियतम्, यतोऽत्र³ स्मरणं नियमेन स्यात् ।
तथा⁴ सत्यपि साहचर्यनियमे संस्थाने⁵ स्मरणं⁵ नियमेन स्यात् । वर्णेऽपि
स्यात् । वर्णवद् वा संस्थानेऽप्यनियमेन स्यात् ।
स्प्रष्टव्य इति विस्तरः । कोऽर्थः ? यथा स्प्रष्टव्ये दीर्घह्रस्वादिग्रहणम्, न च स्प्रष्ट-
व्यायतनसंगृहीतं संस्थानम्; तथा वर्णेऽपि सम्भाव्यतां दीर्घादिग्रहणम्, न च
रूपायतनसंगृहीतसंस्थानम् । अर्थान्तरभूतं स्यादित्यर्थः ।
पुनर्वैभाषिक आह—स्मृतिमात्रं तत्र इति विस्तरः । स्मृतिमात्रं तत्र
संस्थाने स्पर्शसाहचर्यात् श्लक्ष्णत्वादिभिः स्पर्शैः सहचरभावाद् भवति ।
न तु साक्षाद्ग्रहणं दीर्घादिसंस्थानस्य । यथाग्निरूपं दृष्ट्वा तस्याग्नेरुष्णतायां
स्मृतिर्भवति साहचर्यात् । पुष्पस्य च चम्पकस्य च गन्धं घ्रात्वा तद्वर्णेऽपि स्मृति-
साहचर्यम् ।
आह—युक्तमत्रेति विस्तरः । युक्तमत्राग्नावव्यभिचारात् उष्णतायाश्च
रूपस्य च । अन्येनान्यस्मरणम् । अग्निरूपेणोष्णतायाः, पुष्पगन्धेन च तद्वर्णस्य ।
न तु किञ्चिदिति विस्तरः । न तु किञ्चित् स्प्रष्टव्यं श्लक्ष्णत्वादि क्वचिदिति
संस्थाने दीर्घादौ नियतम्; यतोऽत्र संस्थाने स्प्रष्टव्यं स्पृष्ट्वा स्मरणं नियमेन
स्यात् । यत्र ह्यग्निरूपम्, तत्र तदुष्णतया भवितव्यम् । यत्र च चम्पकगन्धः, तत्र
तद्रूपेण भवितव्यम् । न तु यत्र श्लक्ष्णत्वं कर्कशत्वं वा, तत्र दीर्घत्वेन ह्रस्वत्वेन
वा भवितव्यम् । तस्मात् तदुष्णतारूपयोर्नियमेन युज्यते । संस्थानेन तु नियमेन
स्मरणं न प्राप्नोति ।
तथा सत्यपि साहचर्यनियमे स्प्रष्टव्यं संस्थानयोः संस्थाने स्मरणं नियमेन
स्यात् । वर्णेऽपि स्यात् । स्मरणं नियमेनेति वर्तते । तदेवं स्प्रष्टव्यं स्पृष्ट्वा स्मरे-
दित्यर्थः । अथानियमेन वर्णस्मरणं भवति ? वर्णवद्वा संस्थानेऽप्यनियमेन स्यात्—
१. स्प्रष्टव्यसाह०—का० । २. ०नान्यस्य स्मरणम्—का० ।
३. यतस्तत्र—का० । ४. अथा—का० ।
५-५. संस्थान०—का० ।

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ५७५
न चैवं भवति । अयुक्तमस्य स्प्रष्टव्यात् स्मरणम् । चित्रान्तरेण¹
वाऽनेकवर्णसंस्थाने दर्शनाद् बहूनामेकदेशं² प्राप्नुयात् । तच्चायुक्तं वर्णवत् ।
तस्मान्नास्ति द्रव्यतः संस्थानम् ॥
यच्चापि किञ्चित् सप्रतिघं रूपमस्ति तदवश्यं परमाणौ विद्यते ?
न चाणौ तत् ,
न च संस्थानं परमाणौ विद्यते दीर्घादि । तस्माद् बहुष्वेव तथासन्नि-
विष्टेषु दीर्घादिप्रज्ञप्तिः ।
दीर्घे ह्रस्वमिति, ह्रस्वे दीर्घमिति । किं कारणम् ? वर्णे ह्यनियमेन स्मरणं
भवति स्प्रष्टव्यात् कदाचिद् रक्ते पीतमिति पीते रक्तमिति । न चैवं भवति ।
कथमेवं न भवति ? यथा वर्णे संस्मरणं न नियमेन भवति, तथा संस्थानेऽप्य-
नियमेनेति । किं तर्हि ? वर्णे स्मरणं न नियमेन भवति, संस्थाने पुनर्नियमेनेति
अयुक्तमस्य संस्थानस्य स्प्रष्टव्यात् स्मरणम् । कथं तर्हि दीर्घबुद्धिर्ह्रस्वबुद्धिर्वा
भवति ? उक्तमेतद्—एकदिङ्मुखे भूयसि वर्णे वा स्प्रष्टव्ये वा गृह्यमाणे दीर्घ-
विकल्पबुद्धिः, अल्पीयसि ह्रस्वविकल्पबुद्धिरित्येवमाद्यवगन्तव्यम् । चित्रान्तरेण
वेति विस्तरः । चित्रान्तरेण वानेकवर्णसंस्थाने बहुभिः प्रकारैर्दृश्यमानेनानेक-
संस्थानं दृश्यते दीर्घादि । अतोऽनेकसंस्थानदर्शनात् बहूनां संस्थानानामेकदेशं
प्राप्नुयात् । यत्रैव दीर्घत्वं तत्रैव ह्रस्वादिग्रहणात् । तच्चायुक्तं वर्णवत् । यथा
हि वर्णः सप्रतिघत्वादेकदेशो न भवति, तथा संस्थानमपीति ।
तथा च सति द्रव्यतोऽपि संस्थानमिति सापक्ष्यालः पक्ष्यो भवति; धर्म-
विशेषविपर्ययात् ।
“न चाणौ तद्” इति । यथा नीलादिरूपम् अष्टद्रव्यकादावणौ विद्यते
न चैवमणौ संस्थानं दीर्घादि विद्यते । कथं पुनर्गम्यते—संस्थानं परमाणौ
नास्तीति ? दीर्घसङ्घातेऽपचीयमाने दीर्घबुद्ध्यभावात् । दीर्घं हि दण्डमुपलभ्य
तस्मिन्नेवापचीयमाने दीर्घबुद्धिर्न निवर्तेत³ । न हि नीलादि द्रव्यमुपलभ्यापचीय-
माने तस्मिन् पीतबुद्धिर्भवति । दीर्घद्रव्ये त्वपचीयमाने ह्रस्वबुद्धिर्भवति, न
दीर्घबुद्धिः । न च युक्तं वक्तुम्—तदेव संस्थानं दीर्घादि-ह्रस्वादि-बुद्धिं जनय-
तीति । तस्माद् बहुष्वेवेति सर्वम् ।
१. चित्रास्तरणे—का० । २. मैकदेश्ये—का० ।
३. विवर्तेत—मुद्रितः पाठः ।

५७६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
अथ मतम्—संस्थानपरमाणव एव तथासन्निविष्टा दीर्घादिसंज्ञा¹ भवन्ति
इति ! सोऽयं केवलः पक्षपातः; तेषामसिद्धत्वात् । सिद्धस्वलक्षणानां हि तेषां
सञ्चयो युज्यते । न च संस्थानावयवानां वर्णादिवत् स्वभावः सिद्ध इति कुत
एषां सञ्चयः !
यत्तर्हि वर्णत्वाभिन्नो² भवति, संस्थानं च भिन्नं दृश्यते मृद्भाजनानाम् !
ननु चोक्तं यथा कृत्वा वर्णे दीर्घादिसंज्ञा प्रज्ञप्यते, यथा च पिपीलिकादीनामभेदे
पङ्क्तिचक्रादीनां भेदः प्रज्ञायते, तथा संस्थानस्यापि !
यत्तर्हि तमसि³ दूराद् वा वर्णमपश्यन्तः स्थाण्वादीनां दैर्ध्यादीन् पश्यन्ति ?
वर्णमेव ते तत्राव्यक्तं दृष्ट्वा दीर्घादिपरिकल्पं कुर्वन्ति, पङ्क्तिसेनापरिकल्पवत् ।
अथ मतमिति विस्तरः । संस्थानपरमाणव एव तथासन्निविष्टा एकदिङ्-
मुखादिक्रमेण दीर्घादिसंज्ञा भवन्ति । न ह्येतत्स्वभावाः तथासन्निविष्टाः समा-
नास्तां संज्ञामुपलब्धुमर्हन्तीत्यभिप्रायः । न च संस्थानावयवानां वर्णादिवत्
स्वभावः सिद्ध इति । वर्णावयवाः प्रसिद्धस्वभावाः; प्रत्यवयवं नीलादित्वतो
ग्रहणात्, न चैवं संस्थाने परमाणवः प्रत्यवयवं दीर्घादित्वतो गृह्यन्ते । तस्मान्न
प्रसिद्धस्वभावाः । यदि तु नैव ते दीर्घादिस्वभावाः, सन्निवेशविशेषात् तु
दीर्घादिबुद्धिहेतवो भवन्ति । वर्णादिपरमाणव एव सन्निवेशविशेषात्तु दीर्घादि-
बुद्धिहेतवो भवन्तीति किं नेष्यते !
यत्तर्हि वर्णत्वाभिन्न इति । यदि वर्णसन्निवेशमात्रं संस्थानं स्यात्, वर्णभेदे
संस्थानभेदो न स्यात्; मृद्भाजनानां कुण्डादीनाममनर्थान्तराभावात् ।
ननु चोक्तमिति विस्तरः । यथा कृत्वा वर्णे दीर्घादिसंज्ञा प्रज्ञप्यते । एकदिङ्-
मुखे च वर्णं इति विस्तरेण । यथा च पिपीलिकादीनामिति विस्तरः । यथा च
पिपीलिकादय एकरूपा भवन्ति । तेषां च पङ्क्तिरित्यस्मिन् देशेऽन्यादृशी, अन्य-
स्मिन्नन्यादृशी । एवं चक्रादीनां भेद इत्येवमादि । तथा वर्णभेदेऽपि संस्थान-
भेदः स्यात् ।
यत् तर्हि तमसीति विस्तरः । यत् तर्हि तमसि वर्णमपश्यन्तः स्थाणुपुरुष-
हस्त्यादीनामिति दीर्घ-ह्रस्वत्वपरिमण्डलादीनि पश्यन्ति । तत् कथमिति वाक्य-
शेषः । यदि तर्हि वर्णाज्जात्यन्तरसंस्थानं न स्यात् । यथा वर्णं नीलं पीतमिति
वा न पश्यन्ति तथा संस्थानमपि दीर्घह्रस्वमिति न पश्येयुः, पश्यन्ति च
कदाचित् । अतो जात्यन्तरं संस्थानमिति । पङ्क्तिसेनापरिकल्पवदिति । यथा
१-१. ०संज्ञां लभन्त—का० । २. वर्णश्चाभिन्नो—का० । ३. तमपि—का० ।

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ५७७
वेविदितं¹ चैतदेवम् । यत् कदाचिदनिर्धार्यमाणपरिच्छेदं सङ्घातमात्रमव्यक्तं
दृश्यते किमप्येतदिति ।
अथेदानों कायस्य गतिं निराकृत्य संस्थानं च तत्रभवन्तः सौत्रान्तिकाः
कां कायविज्ञप्तिं प्रज्ञापयन्ति ? संस्थानमेव हि ते कायविज्ञप्तिं प्रज्ञापयन्ति, न तु
पुनर्द्रव्यतः ।
तां च प्रज्ञापयन्तः कथं कायकर्म प्रज्ञापयन्ति ? कायाधिष्ठानं कर्म कायकर्म,
या चेतना कायस्य तत्र तत्र प्रणेत्री ।
एवं वाङ्मनस्कमंणी अपि यथायोगं वेदितव्ये ।
यत्तर्हि "चेतना कर्म चेतयित्वा च" ( ) इत्युक्तम् !
सङ्कल्पचेतना पूर्वं भवति—'एवं चैवं च करिष्यामि' इति । तथा चेतयित्वा
पश्चात् क्रिया चेतनोत्पद्यते । यया कायः प्रेर्यते सासौ चेतयित्वा कर्मेत्युच्यते ।
एवं तर्हि विज्ञप्त्यभावादविज्ञप्तिरपि कामावचरी न² स्यादिति² महान्तो
तमस्यव्यक्तं पक्षिणः पिपीलिका वा दृष्ट्वा दीर्घा पंक्तिरिति परिकल्पयन्ति,
यथा वा तमस्येव हस्त्यादीनव्यक्तं दृष्ट्वा परिमण्डलेयं सेना व्यवस्थितेति परि-
कल्पयन्ति, तद्वत् । वेविदितं चैतदेवमिति । यथेदानीमुक्तम्—असत्यपि जात्यन्तरे
संस्थाने वर्णमेव ते तत्राव्यक्तं दृष्ट्वा दीर्घादिपरिकल्पं कुर्वन्ति । यत् कदाचिदिति
विस्तरः । अनिवार्यमाणपरिच्छेदमिति । अनिर्द्धार्यमाणसंस्थानसंघातमात्रमव्यक्त-
मलक्ष्यमाणनीलत्वादिकं दृश्यते । न च वर्णसंस्थानव्यतिरिक्तं रूपायतनम-
स्तीति । यथा नान्यद् किञ्चिद् द्रव्यं कल्प्यते, तद्वत् संस्थानमपि न वर्णव्यति-
रिक्तं कल्पयितव्यम् ।
तत्रभवन्त इति । ते भवन्त इत्यर्थः । "इतराभ्योऽपि दृश्यन्ते" (पा० सू०
५.३.१४ ) इति वचनात् । कथं कायकर्म प्रज्ञापयन्तीति । प्रज्ञप्तिसत्त्वात् काय-
कर्मयोग इति मन्यमानः पृच्छति । कायाधिष्ठानमिति । कायालम्बनमित्यर्थः ।
यस्य हि कायः प्रवर्त्यः, तत्कायाधिष्ठानं कर्म । तेनाह—या चेतना कायस्य तत्र
तत्र प्रणेत्रीति³ । यथायोगं वेदितव्ये इति । वागधिष्ठानं कर्म वाक्कर्म । मनस्कर्म
तु मनसः कर्म, मनसा वा संयुक्तं कर्म मनस्कर्म । तेन यथायोगमित्युक्तम् ।
विज्ञप्त्यभावादिति विस्तरः । यदि विज्ञप्तिर्न स्यात् अविज्ञप्तिरपि कामावचरी
न स्यात् । विज्ञप्त्यधीना हि कामावचर्यविज्ञप्तिः, न चित्तानुपरिवर्तिनीति । सा
१. इत्थं—का० । २-२. नास्तीति—का० । ३. पश्वतोति—मुद्रितः पाठः ।

५७८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
दोषा अनुषज्यन्ते, अनुषङ्गाणां१ पुनः प्रत्यनुषङ्गा भविष्यन्ति; यदि तस्मादेव
कायकर्मसंशब्दिताच्चेतनाविशेषादविज्ञप्तिः स्यात्, चित्तानुपरिवर्तिनी स्यात् समा-
हिताविज्ञप्तिवत् !
नैवं भविष्यति; चेतनाविशेषेण तदाक्षेपविशेषात् । सापि च विज्ञप्तिः
सती तदाक्षेपे उत्पादनचेतनाया२ बलं निभाल्यते; जडत्वात् । द्रव्यमेव तु
संस्थानं वैभाषिका वर्णयन्ति, संस्थानात्मिकां तु कायविज्ञप्तिम् ।
वाग्विज्ञप्तिस्तु वाग्ध्वनिः ॥ ३ ॥
वाक्स्वभावो यः शब्दः सैव वाग्विज्ञप्तिः ॥ ३ ॥
अविज्ञप्तिः पूर्वमेवोक्ता। सापि द्रव्यतो नास्तीति सौत्रान्तिकाः; अभ्यु-
पेत्याकरणमात्रत्वात् । अतीतान्यपि महाभूतान्युपादाय प्रज्ञप्तेः, तेषां चाविद्यमान-
चैवं नास्तीति महान्तो दोषा अनुषज्यन्ते । संवरासंवराभावदोषः, सत्तौपधिक-
पुण्यक्रियावस्तु-पुण्यवृद्ध्यभावदोष इत्येवमादयोऽनुषङ्गाः । अनुषङ्गाणां पुनः
प्रत्यनुषङ्गा इति । तत्परिहारा भविष्यन्तीत्यर्थः । कायकर्मसंशब्दितादिति ।
कायाधिष्ठानादित्यर्थः । समाहिताविज्ञप्तिवदिति । यथा समाहिताविज्ञप्तिश्चित्ता-
नुपरिवर्तिनी, एवं प्रातिमोक्षसंवरादिलक्षणाप्यविज्ञप्तिः स्यात् ।
सौत्रान्तिका आहुः—नैवं भविष्यति । न चित्तानुपरिवर्तिनी भविष्यति; चेतना-
विशेषेणासमाहितेन तदाक्षेपविशेषाद् । असमाहिताया अविज्ञप्तेराक्षेपादित्यर्थः ।
सापि च विज्ञप्तिर्भवदीया सती विद्यमाना अविज्ञप्तेराक्षेपे उत्पादनचेतनाया बलं
सामर्थ्यं निभाल्यते अपेक्षते । कस्मात् ? जडत्वाद् । अपटुत्वाच्चेतनाबलमन्तरेण
तामविज्ञप्तिं जनयितुं न शक्नोति । न ह्यसत्यां समादानचेतनायां यदृच्छोत्पन्ना
विज्ञप्तिरविज्ञप्तिं जनयति ।
“वाग्विज्ञप्तिस्तु” इति । तु-शब्दो विशेषणेन । यथा कायविज्ञप्तिः संस्थाना-
त्मिका, न तथा वाग्विज्ञप्तिः । किं तर्हि ? वागात्मको ध्वनिः, वर्णात्मकः शब्द
इत्यर्थः ॥ ३ ॥
अविज्ञप्तिः पूर्वमेवोक्तेति । “ते तु विज्ञप्त्यविज्ञप्ती” इत्युक्तम् । तत्र विज्ञप्ति-
रुक्ता, अविज्ञप्तिर्वक्तव्या । सा च पूर्वमेवोक्ता—“विक्षिप्ताचित्तकस्य” (अभि०
को० १.११) इति वचनात् । सापि द्रव्यतो नास्ति । साप्यविज्ञप्तिर्द्रव्यतो नास्ति ।
न केवला विज्ञप्तिरित्यपिशब्दः । अभ्युपेत्याकरणमात्रत्वादिति । “इमं दिवसमुपा-
१. अनुषङ्गानां—का० । २. चेतनायाः—का० ।

[निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ५७९

स्वभावत्वाद्, रूपलक्षणाभावाच्च।
अस्तीति वैभाषिकाः । कथं ज्ञायते ?
त्रिविधामलरूपोक्तिवृद्ध्यकुर्वत्पथादिभिः ।
त्रिविधं रूपमुक्तं सूत्रे—"त्रिभिः स्थानै रूपस्य रूपसंग्रहो भवति—
अस्ति रूपं सनिदर्शनं सप्रतिघम्, अस्ति रूपमनिदर्शनं सप्रतिघम्, अस्ति
रूपमनिदर्शनमप्रतिघम्” ( ) इति । अनास्रवं च भगवता रूप-
मुक्तम्—"अनास्रवाः धर्माः कतमे ? यस्मिन् रूपेऽतीतानागतप्रत्युत्पन्नो
नोत्पद्यतेऽनुनयो वा प्रतिघो वा यावद् यस्मिन् विज्ञाने, इम उच्यन्तेऽनास्रवा
धर्माः” ( ) इति । नाविज्ञप्तिं १ विरहय्यास्ति रूपमनिदर्शनम-
प्रतिघम्, नाप्यनास्रवम् ।

दाय प्राणातिपातादिभ्यः प्रतिविरमामि' इत्यभ्युपेत्य । तस्मात् परेण तेषामक-
रणमात्रमविज्ञप्तिरित्येवं द्रव्यतो नास्तीति सौत्रान्तिकाः । तेषां चातीतानां महा-
भूतानाम् । न ह्यतीतानां प्रत्युत्पन्नस्वभावोऽस्ति । पञ्चमे च कोशस्थान एतद्
दर्शयिष्यत इति । कथम् ? अविद्यमानान्यस्या आश्रय इत्यतो न द्रव्यतोऽस्ति ।
रूपलक्षणाभावाच्च । रूप्यत इति रूपलक्षणम्, तच्चास्या अप्रतिघत्वान्नास्ति ।
तस्मान्न द्रव्यतोऽस्ति ।
त्रिविधेति विस्तरः। त्रिविधञ्च तदमलञ्च त्रिविधामलरूपम्, तस्योक्तिः।
अकुर्वतः पन्था अकुर्वत्पथः। परेण कारयतः स्वयमकुर्वतः कर्म इत्यर्थः ।
त्रिविधामलरूपोक्तिश्च वृद्धिश्चाकुर्वत्पथश्चादिरेषाम्, तानीमानि त्रिविधामलरूपो-
क्तिवृद्ध्यकुर्वत्पथादीनि । आदिशब्देन धर्मो भिक्षो इत्यत्रारूपीत्यवचनम्, आर्या-
ष्टाङ्गवचनम्, प्रातिमोक्षसंवरसेतुवचनं च गृह्यते ।
रूपस्य रूपसंग्रह इति । रूपस्य रूपेणैव संग्रहो भवति, नान्यैर्वेदनादिभिः ।
अस्ति रूपं सनिदर्शनं सप्रतिघम् । यच्चक्षुर्विज्ञानविज्ञेयं रूपम् । अस्त्यनिदर्शनं
सप्रतिघम् । यानि चक्षुरादीनि तत् पुनर्नव रूपायतनानि । अस्ति रूपम-
निदर्शनमप्रतिघम् । यन्मनोविज्ञानविज्ञेयम् अविज्ञप्तिरूपं धर्मायतनसंगृहीतम् ।
नाविज्ञप्तिं विरहय्येति विस्तरः। अविज्ञप्तिं मुक्त्वा नास्ति रूपमनिदर्शनमप्रतिघं
यद् रूपसंग्रहसूत्रे उक्तम् । नाप्यनास्रवमस्ति रूपम् । अविज्ञप्तिं विरहय्येति वर्तते ।
न हि मार्गसत्यसमापन्नस्य कायवाग्विज्ञप्तिरूपं युज्यते ।

१. न चाविज्ञप्ति—का० ।

वृद्धिरपि चोक्ता—"एभिः सप्तभिरौपधिकैः पुण्यक्रियावस्तुभिः समन्वा-
गतस्य श्राद्धस्य कुलपुत्रस्य वा १ कुलदुहितुर्वा चरतो वा स्वपतो वा तिष्ठतो
वा जाग्रतो वा सततसमितमभिवर्धत एव पुण्यम्, उपजायत एव पुण्यम्। एवं
निरौपधिकैः" ( ) इति। न चाविज्ञप्तिमन्तरेणान्यमनसोऽपि
पुण्यस्याभिवृद्धियुज्यते। अकुर्वतश्च स्वयं परैः कारयतः कर्मपथा न सिध्येयु-
रसत्यामविज्ञप्तौ।
सप्तभिरौपधिकैरिति। उपधिः=आरामविहारादिः, तत्र भवमौपधिकम्।
तस्योपधेरभावान्निरौपधिकम्। सततमभीक्ष्णम्। समितं निरन्तरम्।
अत्र सूत्रम्—"भगवान् कौशाम्ब्यां विहरति स्म घोषीतारामे। अथा-
युष्मान् महाचुन्दो येन भगवांस्तेनोपसंक्रान्तः। उपसंक्रम्य भगवतः पादौ
शिरसा वन्दित्वा एकान्तेऽस्थात्। एकान्ते स्थित आयुष्मान् महाचुन्दो भगवन्त-
मेतदवोचत्—'लभ्यं भदन्त औपधिकं पुण्यक्रियावस्तु प्रज्ञपयितुं महाफलं महानु-
शंसं महाद्युतिकं महावैस्तारिकम्' ? 'लभ्यं चुन्द' इति भगवांस्तस्यावोचत्।
'सप्तेमानि चुन्दौपधिकानि पुण्यक्रियावस्तूनि महाफलानि यावन्महावैस्ता-
रिकानि। यैः समन्वागतस्य श्राद्धस्य कुलपुत्रस्य वा कुलदुहितुर्वा चरतो
वा तिष्ठतो वा स्वपतो वा जायतो वा सततसमितमभिवर्धते एव पुण्यम्, उपजायते
एव पुण्यम्'।
'कतमानि सप्त' ? १. 'इह चुन्द श्राद्धः कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वा चातु-
र्दिशाय भिक्षुसङ्घायारामं प्रतिपादयति। इदं चुन्द प्रथमौपधिकं पुण्यक्रियावस्तु
महाफलं यावन्महावैस्तारिकम्, येन समन्वागतस्य कुलपुत्रस्य वा विस्तरेण
यावदुपजायत एव पुण्यम्।
२. 'पुनरपरं चुन्द श्राद्धः कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वा तस्मिन्नेवारामे विहारं
प्रतिष्ठापयति। इदं द्वितीयमौपधिकं पुण्यक्रियावस्तु महाफलं यावदुपजायत
एव पुण्यम्।
३. 'पुनरपरं चुन्द श्राद्धः कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वा तस्मिन्नेव विहारे
शयनासनं प्रयच्छति। तद्यथा—मञ्चं पीठं वृषिं कोच्चवं बिम्बोपधानं चतु-
रस्त्रकं ददाति। इदं चुन्द तृतीयमौपधिकं पुण्यक्रियावस्तु पूर्ववत्।
४. 'पुनरपरं चुन्द श्राद्धः कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वा तस्मिन्नेव विहारे
ध्रुवभिक्षां प्रज्ञपयत्यनुकूलयज्ञाम्। इदं चुन्द चतुर्थमौपधिकं पुण्यक्रियावस्तु
महाफलं पूर्ववत्।
१. का० पुस्तके नास्ति ।

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ५८१
५. 'पुनरपरं चुन्द श्राद्धः कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वा आगन्तुकाय गमि-
काय वा दानं ददाति। इदं चुन्द पञ्चममौपधिकं पुण्यक्रियावस्तु पूर्ववत्।
६. 'पुनरपरं चुन्द श्राद्धः कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वा ग्लानाय ग्लानोप-
स्थापकाय वा दानं ददाति। इदं चुन्द षष्ठमौपधिकं पुण्यक्रियावस्तु पूर्ववत्।
७. 'पुनरपरं चुन्द श्राद्धः कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वा यास्ता भवन्ति शीत-
लिका वा वह्लिका वा वातलिका वा वर्षलिका वा, तद्रूपासु शीतलिकासु
यावद्वर्षलिकासु भक्तानि वा तर्पणानि वा यवागूपानानि वा तानि सङ्घाया-
भिनिर्हृत्यानुप्रयच्छति—इदमार्या अस्माकमनाद्रेर्गात्राः अनभिवृष्टचीवराः परि-
भुज्य सुखस्पर्शं विहरन्तु। इदं च चुन्द सप्तममौपधिकं ऽपुण्यक्रियावस्तु महाफलं
यावदुपजायत एव पुण्यम्।
'एभिः सप्तभिरोपधिकैः पुण्यक्रियावस्तुभिः समन्वागतस्य श्राद्धस्य कुल-
पुत्रस्य वा कुलदुहितुर्वा न लभ्यं पुण्यस्य प्रमाणमुद्ग्रहीतुम्—एतावत् पुण्यं वा,
पुण्यफलं वा, पुण्यविपाकं वा। अपि तु बहुत्वात् पुण्यस्य 'महापुण्यस्कन्धः' इति
संख्यां गच्छतीत्येवमादि"।'
"द्विरप्यायुष्मान् महाचुन्दो भगवन्तमेतदवोचत्—'लभ्यं भदन्त निरोपधिकं
पुण्यक्रियावस्तु प्रज्ञपयितुं महाफलं यावन्महावैस्तारिकम् ? 'लभ्यं चुन्द' इति
भगवांस्तस्यावोचत्। 'सप्तेमानि चुन्द निरोपाधिकानि पुण्यक्रियावस्तूनि यैः
समन्वागतस्य श्राद्धस्य कुलपुत्रस्य वा कुलदुहितुर्वा चरतो वा तिष्ठतो वा
विस्तरेण यावदुपजायत एव पुण्यम्'।
कतमानि सप्त' ? १. 'इह चुन्द श्राद्धः कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वा शृणोति
तथागतं वा तथागतश्रावकं वा अमुकं ग्रामक्षेत्रमुपनिश्रित्य विहरतीति। श्रुत्वा
पुनरधिगच्छति प्रीतिप्रामोद्यमुदारं कुशलं नैष्क्रम्योपसंहितम्। इदं चुन्द प्रथमं
निरोपधिकं पुण्यक्रियावस्तु पूर्ववत् यावदुपजायत एव पुण्यम्।
२. 'पुनरपरं चुन्द श्राद्धः कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वा शृणोति तथागतं वा
तथागतश्रावकं वा उद्युक्तमागमानाय। श्रुत्वा च पुनरधिगच्छतीति पूर्ववत्।
इदं चुन्द द्वितीयं निरोपधिकं पुण्यक्रियावस्तु।
३. 'पुनरपरं चुन्द श्राद्धः कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वा शृणोति तमेव तथा-
गतं वा तथागतश्रावकं वा अध्वानमार्गप्रतिपन्नं तमेव ग्रामक्षेत्रमनुप्राप्तम्।
श्रुत्वा च पुनरधिगच्छतीति पूर्ववत्। इदं चुन्द तृतीयं निरोपधिकं पुण्यक्रिया-
वस्तु यावदुपजायत एव पुण्यम्।
४. 'पुनरपरं चुन्द श्राद्धः कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वा शृणोति तमेव तथागतं
वा तथागतश्रावकं वा तदेव ग्रामक्षेत्रमनुप्राप्तम्। श्रुत्वा च पुनरधिगच्छतीति
पूर्ववत्। इदं चुन्द चतुर्थं निरोपधिकं पुण्यक्रियावस्तु यावदुपजायत एव पुण्यम्।

५८२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
न ह्याज्ञापनविज्ञप्तेः१ कर्मपथ उपयुज्यते१; तस्य कर्मणोऽकृतत्वात् ।
कृतेऽपि च तस्याः स्वभावविशेषादिति ।
उक्तं च भगवता—"धर्मा भिक्षवो बाह्यमायतनमेकादशभिरायतनैरसंगृ-
हीतमनिदर्शनमप्रतिघम्" ( ) इति । न त्वरूपीत्युक्तम् । तत्र
किं प्रयोजनं स्याद् यदि धर्मायतनान्तर्गतमविज्ञप्तिरूपं नेष्येत !
अष्टाङ्गश्च मार्गो न स्यादविज्ञप्तिमन्तरेण । समापन्नस्य वाक्कर्मान्ताजीवा-
नामयोगात्२ ।
यत्तर्हीदमुक्तम्—"तस्यैवं जानत एवं पश्यतः सम्यग्दृष्टिर्भावनापरिपूरिं
५ 'पुनरपरं चुन्द श्राद्धः कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वा तमेव तथागतं वा
तथागतश्रावकं वा दर्शनायोपसंक्रामति, दृष्ट्वा च पुनरधिगच्छतीति पूर्ववत् ।
इदं चुन्द पञ्चमं निरौपधिकं पुण्यक्रियावस्तु ।
६. 'पुनरपरं चुन्द श्राद्धः कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वा तस्यैव तथागतस्य
वा तथागतश्रावकस्य वा अन्तिकाद् धर्मं शृणोति । श्रुत्वा च पुनरधिगच्छ-
तीति पूर्ववत् । इदं चुन्द षष्ठं निरौपधिकं पुण्यक्रियावस्तु ।
७. 'पुनरपरं चुन्द श्राद्धः कुल०त्रो वा कुलदुहिता वा तस्यैव तथागतस्य
वा तथागतश्रावकस्य वा अन्तिकाद् धर्मं शृणोति । श्रुत्वा च बुद्धं शरणं
गच्छति, धर्मं शरणं गच्छति, सङ्घं शरणं गच्छति, शिक्षापदानि च प्रति-
गृह्णाति । इदं चुन्द सप्तमं निरौपधिकं पुण्यक्रियावस्तु महाफलमिति पूर्ववत्' ।
बहुग्रन्थभयात् न सर्वं लिखितम् ।
न ह्याज्ञापनविज्ञप्तेः कर्मपथ उपयुज्यते; तस्य प्राणातिपातादिकर्मणोऽकृतत्वात् ।
स्यान्मतम्, कृते तस्मिन् कर्मणि तदाज्ञापनविज्ञप्तेः कर्मपथो भविष्यतीति ?
अत्रेदमुच्यते—कृतेऽपि च तस्याः स्वभावाविशेषादिति । परेण कृतेऽपि तस्मिन्
कर्मणि तस्या आज्ञापनविज्ञप्तेर्न कश्चित् स्वभावविशेषोऽस्ति, येन तदानीं कर्म-
पथः स्यात् । तस्मात् पूर्ववत् । तस्याः स्वभावाविशेषात् । यथैव पूर्ववत् कर्मपथो
न व्यवस्थाप्यते, तथैव पश्चादित्यतोऽस्तीत्यभ्युपगन्तव्या यासौ तदानीमुत्पद्यते
कर्मपथसंगृहीतेति ।
एकादशभिरायतनैरसंगृहीतमिति ॥ धर्मायतनवर्जैः । वाक्कर्मान्ताजीवाना-
योगादिति । विज्ञप्तिस्वभावानामेवासम्भवादित्यर्थः ।
यत्तर्हीदमुक्तमिति विस्तरः । कोऽस्याभिसम्बन्धः । यदि वा मतम्—यद्य-
१-१. ०विज्ञप्तिः मौलः कर्मपथो युज्यते—का० । २. सम्यग्वाक्क०—का० ।

Here is the line-by-line transcription of the Sanskrit philosophical text from the image:

निर्देशः ] 'चतुर्थं कोशस्थानम् ५८३
गच्छति, सम्यक्सङ्कल्पः, सम्यग्व्यायामः, सम्यक्स्मृतिः, सम्यक्समाधिः । पूर्वमेव
चास्य सम्यग्वाक्कर्मान्ताजीवाः परिशुद्धा भवन्ति पर्यवदाताः” ( )
इति ? लौकिकमार्गवैराग्यं पूर्वकृतमभिसन्धायैतदुक्तम् ।
प्रातिमोक्षसंवरश्चापि न स्यादसत्यामविज्ञप्तौ । न हि समादानादूर्ध्वं तदस्ति,
येनान्यमनस्कोऽप्ययं भिक्षुः स्यात्, भिक्षुणी वेति । सेतुश्च सूत्रे विरक्तिरुक्ता;
दौःशील्यविवन्धत्वात् । न वा भवन्ती सेतुर्भवितुमर्हन्तीत्यस्यैवाविज्ञप्तिः ।
अत्र सौत्रान्तिका आहुः— बह्वप्येतत्, चित्रमप्येतत् । नैवं त्वेतत् । किं
कारणम् ? यच्चावदुक्तम्—"त्रिविधरूपोक्तेः” इति ।
तत्र योगाचारा उपदिशन्ति—ध्यायिनां समाधिविषयरूपं$^१$ समाधिप्रभा-
वादुत्पद्यते, चक्षुरिन्द्रियाविषयत्वाद् अनिदर्शनम्, देशानावरणाद् अप्रतिघमिति$^२$ ।
अथ मतम्—कथमिदानीं तद् रूपमिति ? एतदविज्ञप्तौ समानम् ।
यदप्युक्तम्—'अनास्रवरूपोक्तेः' इति, तदेव समाधिप्रभावसम्भूतं रूपमनास्रवे
समाधावनास्रवं वर्णयन्ति योगाचाराः ।
विज्ञप्तिर्न स्यादष्टाङ्गोऽयं मार्गो न स्यात्; तत्र विज्ञप्त्ययोगात् । तस्माद् अस्त्य-
विज्ञप्तिरिति ।
यत्तर्हीदमुक्तमिति विस्तरेणोक्त्वा यावत् सम्यक् समाधिरिति किमर्थमेव-
मुच्यते ? पूर्वमेव चास्येति सर्वम् । मार्गस्य समापत्तिकालान् पूर्वमित्यर्थः ।
विज्ञप्तिरूपास्त उक्ता इत्यभिप्रायः । वैभाषिका परिहरन्ति—लौकिकमार्गवैराग्य-
मिति विस्तरः । लौकिकमार्गवैराग्यावस्थायां वागादिस्वभावं विज्ञप्तिरूपम् ।
एतदभिसन्धायैतदुक्तम् । न तु मार्गकाले तत् संगृहीतं वागाद्यविज्ञप्तिरूपं
नास्तीति ।
समाधिविषयरूपमिति । समाधेरालम्बनमस्थिसङ्कलादि । देशानावरणादप्रति-
घमिति । यद्रूपं देशमावृणोति तत् प्रतिघम् । विपर्ययादप्रतिघमिति सिद्धम् ।
कथमिदानीं तद्रूपमिति । यदि न रूपयितुं शक्यत इत्यभिप्रायः । एतद-
विज्ञप्तौ समानम् । अविज्ञप्तिरपि वा देशं नावृणोतीति तुल्यम् । अनास्रवे समाधौ
अनास्रवमिति । मार्गं सम्मुखीकुर्वाणो योगाचारस्तद्रूपमाशयं चाश्रयञ्च प्रति-
लभते यत् सम्यग्दृष्टिवदनास्रवं शीलं प्रतिलभते । यस्मिन् सति प्रकृतिशील-
तायां सन्तिष्ठते ।
१. ०विषयो रूपं—का० । २. ०नावरणत्वाद्०—का० ।

५८४ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
अर्हतो यद् रूपं बाह्यं चेत्यपरे; आस्रवाणामनिःश्रयत्वात् ।
यत्तर्हि सूत्र उक्तम्—“सास्रवा धर्माः कतमे ? यावदेव चक्षुर्यावदेव
रूपाणि” इति विस्तरः ? तत् १ पुनरास्रवाणामप्रतिपक्षत्वात् सास्रवमुक्तम् । पर्या-
येण तर्हि तदेव सास्रवं चानास्रवं च स्यात् ? किं स्यात् ? लक्षणसङ्करः स्यात् ।
यथा तत् सास्रवं तथा न कदाचिदनास्रवमिति कोऽत्र सङ्करः ? यदि च
रूपायतनादीनि एकान्तेन सास्रवाणि स्युः, इह सूत्रे किमर्थं विशेषितानि स्युः—
“यानि रूपाणि सास्रवाणि सोपादानीयानि चेतःखिलम्रक्षवस्तु” इति विस्तरः ।
यदप्युक्तम्—“पुण्याभिवृद्धिवचनाद्” इति, तत्रापि पूर्वाचार्या निर्दि-
शन्ति—“धर्मता ह्येषा यथा यथा दातृणां दायाः परिभुज्यन्ते तथा तथा भोक्तॄणां
गुणविशेषादनुग्रहविशेषाच्चान्यमनसामपि दातृणां तदालम्बनदानचेतनापरिभाविताः २
सन्ततयः सूक्ष्मं परिणामविशेषं प्राप्नुवन्ति, येनायत्यां बहुतरफलाभिनिष्पत्तये
अथवा अनास्रवेऽपि समाधौ तदेवंविधं रूपं त आचार्या इच्छन्ति। अर्हतो
यद्रूपं बाह्यं चेत्यपर इति । अपर आचार्या वर्णयन्ति—अर्हतो यद्रूपं चक्षुरायत-
नादि बाह्यं च काष्ठकुड्यादि तदनास्रवं रूपम् । कुतः ? आस्रवाणामनिश्रय-
त्वात् । न ह्यर्हत्सान्तानिकं रूपं बाह्यं चास्रवाणां क्लेशानां निश्रय इति ।
यद्येवम्, यत्तर्ह्यविशेषेण सूत्र उक्तम्—सास्रवा धर्माः कतमे ? यावदेव चक्षुर्याव-
देव रूपाणीति विस्तरः। तत् पुनरास्रवाणामप्रतिपक्षत्वात् सास्रवमुक्तम्। चित्तचैत्त-
विशेषो हि आस्रवप्रतिपक्ष इति । पर्यायेण तर्हीति विस्तरः। तदेवार्हतो रूपं
बाह्यं चास्रवाणामप्रतिपक्षत्वात् सास्रवम्, आस्रवाणामनिश्रयत्वादनास्रवमिति ।
तथा च लक्षणसंकरः स्यादिति दोषः । यानि रूपाणीति । यानि रूपाण्याय-
तनानीत्यर्थः । विस्तरेण यावद् ये धर्माः सास्रवाः सोपादानीयाश्चेतःखिल-
म्रक्षवस्त्विति वचनात् । सन्त्यनास्रवाणि रूपायतनानीति । तानि पुनः
कतमानि सास्रवाणि ? सोपादानीयानि पृथग्जनरूपाणि; आस्रवाणां निःश्रय-
त्वात्तदप्रतिपक्षत्वाच्च । कतमान्यनास्रवाणि ? यान्यर्हतो रूपाणि बाह्यानि
च; आस्रवाणामनिःश्रयत्वात् ।
धर्मता ह्येषेति । कर्मणामनादिकालिका शक्तिः । गुणविशेषादिति । ध्याना-
प्रमाणादिगुणविशेषात् । अनुग्रहविशेषाच्चेति । शरीरस्य वर्णबलादिविशेषात् ।
तदालम्बनेति विस्तरः । सप्रतिग्राहकमालम्बनमस्याः सेयं तदालम्बना दान-
चेतना, तया परिभाविताः सन्ततयः सूक्ष्मं परिणामविशेषं फलोत्पत्तिनिमित्तं
१. तत्र—का० । २. ०चेतनाभाविताः—का० ।

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ५८५
समर्था भवन्ति"। इदमभिसन्धायोक्तं भवेद्—“अभिवर्धत एव पुण्यमुपजायत
एव पुण्यम्” इति।
अथ मतम्--कथमिदानीं सन्तानान्तरविशेषादन्यमनसोऽपि सन्तानान्तरस्य
परिणामः सेत्स्यतीति ? एतदविज्ञप्तौ समानम्।
कथमिदानीं सन्तानान्तरविशेषात् सन्तानान्तरे धर्मान्तरमविज्ञप्तिः सेत्स्य-
तीति निरौपधिकेष्विदानीं पुण्यक्रियावस्तुषु कथं भविष्यतीति ? अभीक्ष्णं तदा-
लम्बनचेतनाभ्यासात् स्वप्नेष्वपि ता अनुषङ्गिण्यो भवन्ति। अविज्ञप्तिवादिनस्तु
निरौपधिके यत्र विज्ञप्तिर्नास्ति तत्र कथमविज्ञप्तिः स्यात् !
यच्च¹ औपधिकेष्वप्येवमभीक्ष्णम्², तदालम्बनचेतनाभ्यासादित्यपरे²।
यत्तर्हि सूत्रमुक्तम्³—“यस्योग्रभिक्षुः शीलवान् कल्याणधर्मा पिण्डकं
परिभुज्याप्रमाणं चेतःसमाधिं कायेन साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य विहरति, अप्रमाणस्तन्नि-
दानदायकस्य दानपतेः पुण्याभिस्यन्दः कुशलाभिस्यन्दः सुखास्वादधारः प्रति-
प्राप्नुवन्ति। कथं भविष्यतीति। बहुतरफलाभिनिष्पत्तये कथं भविष्यतीत्यभि-
प्रायः। नह्यत्र दातॄणां दाया परिभुज्यन्ते, यत्परिभोगात् भोक्तॄणां गुण-
विशेषादनुग्रहविशेषाच्चान्यमनसामपि दातॄणामिति विस्तरेण यावत् समर्था
भवन्ति यावदुपजायत एव पुण्यमिति वा।
तदालम्बनचेतनाभ्यासादिति। तथागततच्छ्रावकालम्बनचेतनाभ्यासात्
सन्ततयः सूक्ष्मं परिणामविशेषं प्राप्नुवन्ति। येनायत्यां बहुंतरफलाभिनिष्पत्तये
समर्था भवन्ति। चरतस्तिष्ठतो जाग्रतो युक्तम्, एवं स्वपतस्तु कथम् ? इत्यत
आह-स्वप्नेष्वपि ताश्चेतना अनुषङ्गिण्यो भवन्तीति। अविज्ञप्तिवादिनस्तु वैभाषिकस्य
निरौपधिके पुण्यक्रियावस्तुनि यत्र विज्ञप्तिर्नास्ति, केवलं तं श्रुत्वाधिगच्छति प्रीति-
प्रामोद्यमुदारं कुशलम्, तत्र कथमविज्ञप्तिः स्यात्; तस्य श्रोतुर्विज्ञप्तिसमाध्यो-
रसम्भवात्। अविज्ञप्तिर्हि विज्ञप्तेः समाधेर्वा सम्भवेत्।
औपधिकेष्वपीति विस्तरः। आरामादानादिष्वपि तदालम्बनचेतनाभ्यासात्।
प्रतिग्राहक आलम्बनमस्याश्चेतनाया इति पूर्ववत्। आह—यच्चौपधिकेष्व-
प्येवमभीक्ष्णं तदालम्बनचेतनाभ्यासात्।
यत्तर्हि सूत्रमिति विस्तरः। अप्रमाणं चेतःसमाधिमिति। मैत्र्यादिसम्प्रयुक्तं
१-१. औपधिकेष्वप्यमी०—का०। २. तदालम्बने—का०।
३. सूत्रे उक्तम्—का०।