अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

स्मृतिमात्रं तत्र स्पर्शसाहचर्याद्¹ भवति । स तु साहचर्यात् भवति, न तु
साक्षाद् ग्रहणम्, यथा—अग्निरूपं दृष्ट्वा तस्योष्णतायां स्मृतिर्भवति, पुष्पगन्धं च
घ्रात्वा तद्वर्ण इति ?
युक्तमत्राव्यभिचारत्वादन्सेनान्यस्मरणम्²; न तु किञ्चित् स्प्रष्टव्यं क्वचित्
संस्थाने नियतम्, यतोऽत्र³ स्मरणं नियमेन स्यात् ।
तथा⁴ सत्यपि साहचर्यनियमे संस्थाने⁵ स्मरणं⁵ नियमेन स्यात् । वर्णेऽपि
स्यात् । वर्णवद् वा संस्थानेऽप्यनियमेन स्यात् ।
स्प्रष्टव्य इति विस्तरः । कोऽर्थः ? यथा स्प्रष्टव्ये दीर्घह्रस्वादिग्रहणम्, न च स्प्रष्ट-
व्यायतनसंगृहीतं संस्थानम्; तथा वर्णेऽपि सम्भाव्यतां दीर्घादिग्रहणम्, न च
रूपायतनसंगृहीतसंस्थानम् । अर्थान्तरभूतं स्यादित्यर्थः ।
पुनर्वैभाषिक आह—स्मृतिमात्रं तत्र इति विस्तरः । स्मृतिमात्रं तत्र
संस्थाने स्पर्शसाहचर्यात् श्लक्ष्णत्वादिभिः स्पर्शैः सहचरभावाद् भवति ।
न तु साक्षाद्ग्रहणं दीर्घादिसंस्थानस्य । यथाग्निरूपं दृष्ट्वा तस्याग्नेरुष्णतायां
स्मृतिर्भवति साहचर्यात् । पुष्पस्य च चम्पकस्य च गन्धं घ्रात्वा तद्वर्णेऽपि स्मृति-
साहचर्यम् ।
आह—युक्तमत्रेति विस्तरः । युक्तमत्राग्नावव्यभिचारात् उष्णतायाश्च
रूपस्य च । अन्येनान्यस्मरणम् । अग्निरूपेणोष्णतायाः, पुष्पगन्धेन च तद्वर्णस्य ।
न तु किञ्चिदिति विस्तरः । न तु किञ्चित् स्प्रष्टव्यं श्लक्ष्णत्वादि क्वचिदिति
संस्थाने दीर्घादौ नियतम्; यतोऽत्र संस्थाने स्प्रष्टव्यं स्पृष्ट्वा स्मरणं नियमेन
स्यात् । यत्र ह्यग्निरूपम्, तत्र तदुष्णतया भवितव्यम् । यत्र च चम्पकगन्धः, तत्र
तद्रूपेण भवितव्यम् । न तु यत्र श्लक्ष्णत्वं कर्कशत्वं वा, तत्र दीर्घत्वेन ह्रस्वत्वेन
वा भवितव्यम् । तस्मात् तदुष्णतारूपयोर्नियमेन युज्यते । संस्थानेन तु नियमेन
स्मरणं न प्राप्नोति ।
तथा सत्यपि साहचर्यनियमे स्प्रष्टव्यं संस्थानयोः संस्थाने स्मरणं नियमेन
स्यात् । वर्णेऽपि स्यात् । स्मरणं नियमेनेति वर्तते । तदेवं स्प्रष्टव्यं स्पृष्ट्वा स्मरे-
दित्यर्थः । अथानियमेन वर्णस्मरणं भवति ? वर्णवद्वा संस्थानेऽप्यनियमेन स्यात्—
१. स्प्रष्टव्यसाह०—का० । २. ०नान्यस्य स्मरणम्—का० ।
३. यतस्तत्र—का० । ४. अथा—का० ।
५-५. संस्थान०—का० ।