अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ५७१
एवं सुखदुःखयोः, रागद्वेषयोर्वा । यदा च पटुबुद्धिशब्दानन्तरमपटुबुद्धि-
शब्दावुत्पद्येते, तदा कथमपटुः समानजातीयो धर्मः पटीयांसं हिंस्यात् ।
अन्त्ययोश्च कथम् !
योऽपि अर्चिषामवस्थानहेत्वभावाद्, धर्माधर्मवशाद् वा विनाशं मन्यते ?
स² चायुक्तः², न ह्यभावः कारणं भवितुमर्हति । न चाप्युत्पादविनाशहेत्वोर्धर्मा-
धर्मयोः क्षण³ एव³ क्षणे वृत्तिलाभप्रतिबन्धौ भवितुमर्हतः ।
शक्यश्चैष कारणपरिकल्पः सर्वत्र संस्कृते कर्तुमित्यलं विवादेन ।
मेतत् । यदा संशयज्ञानं न तदा निश्चयज्ञानम्, यदा निश्चयज्ञानं न तदा
संशयज्ञानमिति । एवं सुखदुःखयो रागद्वेषयोश्चासमवधानमिति योज्यम् । यथा
च विरुद्धयोरसमवधानम्, एवमविरुद्धयोरपि ज्ञानयोरसमवधानं भवतीति ।
यदा चेति विस्तरः । अथापि समवधानं स्यादिति, तथाप्यपटुबुद्धिशब्दौ पटू न
हिंस्याताम्; दुर्बलसमानजातीयत्वात् । न हि दुर्बलसमानजातीयो बलवन्तं
हिंसन् दृष्टः । असमानस्तु दुर्बलोऽपि हिंस्यात् । तद्यथा—उदकं तेजः ।
योऽप्यर्चिषामवस्थानहेत्वभावादिति । अवस्थानहेत्वभावाद् भावानां विनाश
इति स्थविर-वसुबन्धुप्रभृतिभिरयं हेतुरुक्तः; स चायुक्तः । न ह्यभावः कारणं
भवितुमर्हतीति । धर्माधर्मवशाद्वेति वैशेषिकः । तं प्रत्याह—न चाप्युत्पादविनाश-
हेत्वोरिति । उत्पादविनाशहेत्वोरधर्मस्य । क्षण एव क्षण इति । मुख्ये क्षणे,
नौपचारिके क्षण इत्यर्थः । अथ वा क्षण एव क्षण इति । क्षणे क्षण एवेत्यर्थः ।
वृत्तिलाभप्रतिबन्धौ । वृत्तिलाभो वृत्तिप्रतिबन्धश्च क्षणे क्षणे भवितुं नार्हतः ।
कथं कृत्वा ? यस्यार्चिषः उत्पत्तावनुग्रहो भवति चैत्रस्य मैत्रस्य वा, तस्य धर्म
उपलब्धवृत्तिः तदुत्पादयतीत्येवमुत्पादहेतुः । विनाशहेतुरपि, यदि तद्विनाश-
स्तस्यानुग्रहं करोति अन्धकारावस्थायाम् । एवमधर्मोऽपि यस्यार्चिषूत्पत्ताव-
पकारो भवति, तस्याधर्मोपलब्धवृत्तिस्तदुत्पादयति । विनाशहेतुरपि, यदि
तद्विनाशस्तस्याप्यपकारं करोति अन्धकारावस्थायामिति तयोर्वृत्तिलाभाद-
र्चिषामुत्पत्तिर्भवति । न च वृत्तिलाभं तयोरप्रतिबध्य ताभ्यामेव तस्मिन्नेव क्षणे
तेषां विनाश इति । क्षणे क्षणे वृत्तिलाभप्रतिबन्धौ न द्वयोर्युज्येते ।
शक्यश्चैष कारणपरिकल्प इति विस्तरः । धर्माधर्मविनाश इति कारण-
परिकल्प इति । सर्वत्र संस्कृते द्वयणुकादौ अनित्येषु रूपादिषु कर्मणि च शक्यते
कर्तुम् । अतो न वक्तव्यमेतत्—अग्निसंयोगात् काष्ठादीनां विनाश इत्येवमादि ।
ततश्च सर्वसंस्कृतस्य क्षणिकसिद्धिः; धर्माधर्मयोस्तद्विनाशकारणान्तरानपेक्ष-
१. का० पुस्तके नास्ति । २-२. तदप्ययुक्तम्—का० । ३-३. क्षणे—का० ।
अभि० को० २ : १३