अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

अतो न दृश्यन्ते ? उताहो स्वयं विनष्टाः अन्ये च पुनर्नोत्पन्नाः, अतो न
दृश्यन्ते; यथा वायुसंयोगात् प्रदीपः, पाणिसंयोगाद् घण्टाशब्द इति ? तस्माद-
नुमानसाध्योऽयमर्थः ॥ २ ॥
किं पुनरत्रानुमानम् ? उक्तं तावत् अकार्यत्वादभावस्येति । पुनः—
न कस्यचिद्धेतोः स्यात्,
यदि विनाशो हेतुसामान्यान्न कस्यचिद्धेतुकः स्यादुत्पादवत् । क्षणिक-
कानां च बुद्धिशब्दार्चिषां दृष्ट आकस्मिको विनाश इति नायं हेतुमपेक्षते ।
यस्तु मन्यते—बुद्ध्यन्तराद् बुद्धेर्विनाशः, शब्दान्तराच्छब्दस्येति ? न १
युक्तमेतत् २; बुद्ध्योरसमवधानात् । न हि संशयनिश्चयज्ञानयोर्युक्तं समवधानम् ।
स तद्धेतुक इति । वायुसंयोगपाते हि सति प्रदीपस्य विनाशः । न च स विनाशो
वायुसंयोगकृतः । क्षणिकत्वाभ्युपगमाद्धि प्रदीपस्याकस्मिको विनाश इष्यते ।
स हि उत्पन्नप्रध्वंसित्वात् स्वयं विनष्टः प्रदीपः । वायुप्रतिबन्धादन्यस्यानुत्पत्तौ
न दृश्यते, न तेन विनाश इति । तथा घण्टाशब्दैः क्षणिक इष्यते । पाणि-
संयोगपाते च सति घण्टाशब्दस्य विनाशः, न स तत्कृतः । क्षणिकत्वाद्वि
स्वयं विनष्टो घण्टाशब्दस्तत्प्रतिबन्धत्वादन्यस्यानुत्पत्तौ न दृश्यते, न तेन
विनाश इति । तस्मादनुमानसाध्योऽयमर्थः । न प्रत्यक्षसिद्ध इत्यभिप्रायः ।
तस्मादनैकान्तिकमेतत् । यस्य पाते यः कश्चिद्विनाशः स तत्कृत इति ।
किं पुनरत्रानुमानमिति । अत्राहेतुको विनाश इत्येतस्मिन्नर्थे किमनुमान-
मिति । उक्तं तावदकार्यत्वादभावस्येति । 'अहेतुको विनाशः; अकार्यत्वादाकाश-
वत् । अकार्यश्चासो अभावस्वभावत्वादत्यन्ताभाववत्' ॥ २ ॥
“न कस्यचिद्धेतोः” इति । न कस्यचिदकस्मादित्यर्थः । उत्पादवदिति ।
विपरीतोपमानम् । यथोत्पाद आत्मलाभलक्षणः सहेतुक एव, नाहेतुकस्तद्वि-
नाशः स्यात् । न चैवं भवति । कथम् ? इत्याह—क्षणिकानां च बुद्धिशब्दार्चिषां
दृष्ट आकस्मिको विनाशः । तदेवमनुमानापतितो धर्मः स्वरूपविपर्ययः । 'आक-
स्मिकः काष्ठादीनां विनाशः; विनाशस्वभाव्यात्, बुद्ध्यादिविनाशवद्' इति ।
यस्तु मन्यत इति । वैशेषिकः । पूर्वा बुद्धिरुत्तरया बुद्ध्या उत्पन्नाया
विनाश्यते । अन्या तु बुद्धिः पूर्वया बुद्ध्या विनाश्यते । एवं शब्दोऽपि वाच्यः ।
आह—न युक्तमेतत् । कस्मात् ? बुद्ध्योरसमवधानात् अयुगपद्भावादित्यर्थः ।
न ह्यसन्तं नाश्यं हेतुर्विनाशयतीति । कथं गम्यते बुद्ध्योरसमवधानमिति ?
अत आह—न हि संशयनिश्चयज्ञानयोर्युक्तं समवधानमिति विस्तरः । स्वसंवेद्य-
१-१. तदयुक्तम्—का० ।