अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

समुत्थानतो वा ? आश्रयतश्चेद्, एकं कायकर्म प्राप्नोति, सर्वेषां कायाश्रितत्वात् ।
स्वभावतश्चेद्, वाक्कर्मैकं प्राप्नोति; वचसः कर्मस्वभावत्वात् । समुत्थानतश्चेत्,
मनस्कर्मैकं प्राप्नोति; सर्वेषां मनःसमुत्थितत्वात् ?
यथाक्रमं त्रिभिः कारणैस्त्रयाणामिति वैभाषिकाः ।
तत्र पुनः—
चेतना मानसं कर्म,
चेतना मनस्कर्मेति वेदितव्यम् ।
तज्जं वाक्कायकर्मणी ॥ १ ॥
यत्तच्चेतनाजनितं चेतयित्वा कर्मेत्युक्तम्, कायवाक्कर्मणी ते वेदितव्ये ।
ते तु विज्ञप्त्यविज्ञप्ती,
ते तु कायवाक्कर्मणी प्रत्येकं विज्ञप्त्यविज्ञप्तिस्वभावे वेदितव्ये ।
तत्र तु—
कायविज्ञप्तिरिष्यते ।
संस्थानम्,
चित्तवशेन कायस्य तथा तथा संस्थानं कायविज्ञप्तिः । गतिरित्यपरे ।
प्रस्यन्दमानस्य हि कायकर्म, नोऽप्रस्यन्दमानस्येति¹ ।
न गतिर्यस्मात् संस्कृतं क्षणिकं
कोऽयं क्षणो नाम ? आत्मलाभोऽनन्तरविनाशी, सोऽस्यास्तीति
स्वभावतश्चेद्वाक्कर्मैकमिति । वागेव कर्मेति कृत्वा । इतरयोस्तु न कर्मत्वम् ।
कायेन कायस्य वा कर्म कायकर्म, एवं मनस्कर्मं । इति न स्वभावतः कर्म ।
त्रिभिः कारणैरिति । आश्रयतः, स्वभावतः, समुत्थानतश्चेति । त्रयाणामिति ।
कायवाङ्मनस्कर्मणाम् । आश्रयतः कायकर्म—कायाश्रयं कर्म कायकर्मेति,
स्वभावतो वाक्कर्म—वागेव कर्मेति, समुत्थानतो मनस्कर्म—मनःसमुत्थित-
मिति कृत्वा ॥ १ ॥
गतिरित्यपर इति । वात्सीपुत्रीयाः ।
आत्मलाभोऽनन्तरविनाशीति । क्षणस्यानन्तरक्षण इति नैरुक्तेन विधिना
आत्मलाभः । अनन्तरविनाशी क्षणशब्देनाभिधीयते । अथ वा—कालपर्यन्तः
१ ॰ष्येति । त उच्यन्ते—का० ।