अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ५६९
क्षणिकः¹ । दण्डिकवत् । सर्वं हि संस्कृतमात्मलाभादूर्ध्वं न भवतीति यत्रैव
जातं तत्रैव ध्वस्यते । तस्यायुक्ता देशान्तरसंक्रान्तिः । तस्मान्न गतिः कायकर्म ।
स्यादेतदेव, यदि सर्वस्य क्षणिकत्वं सिद्ध्येत् ? सिद्धमेवैतद् विद्धि ।
कुतः ? संस्कृतस्यावश्यं—
व्ययात् ॥ २ ॥
आकस्मिको हि भावानां विनाशः । किं कारणम् ? कार्यस्य हि कारणं
भवति, विनाशश्चाभावः । यश्चाभावस्तस्य किं कर्तव्यम् ! सोऽसावाकस्मिको
विनाशो यदि भावस्योत्पन्नमात्रस्य न स्यात्, पश्चादपि न स्याद्; भावस्य तुल्य-
त्वात् । अथान्यथीभूतः ? न युक्तं तस्यैवान्यथात्वम् । न हि स एव तस्माद्
विलक्षणो युज्यते । दृष्टो वै काष्ठादीनामग्नयादिसंयोगाद् विनाशः । न च दृष्टाद्
गरिष्ठं प्रमाणमस्तीति । न च सर्वस्याकस्मिको विनाशः ।'
कथं तावद् भवान् काष्ठादीनामग्नयादिसंयोगाद् विनाशं पश्यामीति मन्यते ?
तेषां पुनरदर्शनात् । सम्प्रधार्य तावदेतत्—किमग्निसंयोगात् काष्ठादयो विनष्टाः,
क्षणः स्वावस्थानः । सोऽस्यास्तीति क्षणिकः । "अत इनिठनौ” ( पा० सू०
५.२.११५) इति ठन् ।
संस्कृतस्यावश्यं व्ययादिति । उत्पत्त्यनन्तरविनाशिरूपं चित्तचेत्तवत् ।
आकस्मिको हि भावानां विनाश इति । अकस्माद्भव आकस्मिकः । अहेतुक
इत्यर्थः । साधनं चात्र—'अहेतुको विनाशः; अभावत्वाद्, अत्यन्ताभाववत्' ।
दृष्टो वै काष्ठादीनामिति विस्तरः । आदिशब्देन रूपादीनां ग्रहणम् । दृष्टोऽग्नि-
संयोगाद् विनाश इति । प्रत्यक्षद्वारापतितो धर्मस्वरूपविपर्यय इति प्रतिज्ञादोषं
दर्शयति । अत एवाह—न च दृष्टाद् गरिष्ठं प्रमाणमिति । न प्रत्यक्षाद् गुरुतमं
प्रमाणमस्तीत्यर्थः ।
आचार्यः प्रत्यक्षाभिमानं परेषां दर्शयन्नाह—कथं तावद्भवान् यावन् मन्यत
इति । न हि काष्ठादिविनाशो रूपाविवत् प्रत्यक्षत उपलभ्यते । अक्षणिकवादि-
नस्त आहुः । तेषां पुनरदर्शनादिति । तेषां काष्ठादीनामदर्शनात् । तदेवमनुमानतः
सिद्धिं दर्शयन्ति—'अग्निसंयोगहेतुकः, काष्ठादिविनाशः; तदापाते भावात् । यस्य
यदापाते भावः स तद्धेतुकः, तद्यथा—बीजपातभाव्योऽङ्कुरः । सम्प्रधार्य ताव-
देतदिति । अनेकान्तिकतामुद्भावयति² । न हि यस्यापाते यो विनाशो भवति
१. क्षणिकम्—का० । २. नैकान्तिक०—मुद्रितः पाठः ।