अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ५८५
समर्था भवन्ति"। इदमभिसन्धायोक्तं भवेद्—“अभिवर्धत एव पुण्यमुपजायत
एव पुण्यम्” इति।
अथ मतम्--कथमिदानीं सन्तानान्तरविशेषादन्यमनसोऽपि सन्तानान्तरस्य
परिणामः सेत्स्यतीति ? एतदविज्ञप्तौ समानम्।
कथमिदानीं सन्तानान्तरविशेषात् सन्तानान्तरे धर्मान्तरमविज्ञप्तिः सेत्स्य-
तीति निरौपधिकेष्विदानीं पुण्यक्रियावस्तुषु कथं भविष्यतीति ? अभीक्ष्णं तदा-
लम्बनचेतनाभ्यासात् स्वप्नेष्वपि ता अनुषङ्गिण्यो भवन्ति। अविज्ञप्तिवादिनस्तु
निरौपधिके यत्र विज्ञप्तिर्नास्ति तत्र कथमविज्ञप्तिः स्यात् !
यच्च¹ औपधिकेष्वप्येवमभीक्ष्णम्², तदालम्बनचेतनाभ्यासादित्यपरे²।
यत्तर्हि सूत्रमुक्तम्³—“यस्योग्रभिक्षुः शीलवान् कल्याणधर्मा पिण्डकं
परिभुज्याप्रमाणं चेतःसमाधिं कायेन साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य विहरति, अप्रमाणस्तन्नि-
दानदायकस्य दानपतेः पुण्याभिस्यन्दः कुशलाभिस्यन्दः सुखास्वादधारः प्रति-
प्राप्नुवन्ति। कथं भविष्यतीति। बहुतरफलाभिनिष्पत्तये कथं भविष्यतीत्यभि-
प्रायः। नह्यत्र दातॄणां दाया परिभुज्यन्ते, यत्परिभोगात् भोक्तॄणां गुण-
विशेषादनुग्रहविशेषाच्चान्यमनसामपि दातॄणामिति विस्तरेण यावत् समर्था
भवन्ति यावदुपजायत एव पुण्यमिति वा।
तदालम्बनचेतनाभ्यासादिति। तथागततच्छ्रावकालम्बनचेतनाभ्यासात्
सन्ततयः सूक्ष्मं परिणामविशेषं प्राप्नुवन्ति। येनायत्यां बहुंतरफलाभिनिष्पत्तये
समर्था भवन्ति। चरतस्तिष्ठतो जाग्रतो युक्तम्, एवं स्वपतस्तु कथम् ? इत्यत
आह-स्वप्नेष्वपि ताश्चेतना अनुषङ्गिण्यो भवन्तीति। अविज्ञप्तिवादिनस्तु वैभाषिकस्य
निरौपधिके पुण्यक्रियावस्तुनि यत्र विज्ञप्तिर्नास्ति, केवलं तं श्रुत्वाधिगच्छति प्रीति-
प्रामोद्यमुदारं कुशलम्, तत्र कथमविज्ञप्तिः स्यात्; तस्य श्रोतुर्विज्ञप्तिसमाध्यो-
रसम्भवात्। अविज्ञप्तिर्हि विज्ञप्तेः समाधेर्वा सम्भवेत्।
औपधिकेष्वपीति विस्तरः। आरामादानादिष्वपि तदालम्बनचेतनाभ्यासात्।
प्रतिग्राहक आलम्बनमस्याश्चेतनाया इति पूर्ववत्। आह—यच्चौपधिकेष्व-
प्येवमभीक्ष्णं तदालम्बनचेतनाभ्यासात्।
यत्तर्हि सूत्रमिति विस्तरः। अप्रमाणं चेतःसमाधिमिति। मैत्र्यादिसम्प्रयुक्तं
१-१. औपधिकेष्वप्यमी०—का०। २. तदालम्बने—का०।
३. सूत्रे उक्तम्—का०।