अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

य...). Wait, look at the ligature: Could it be हेतुर्हि? No, not ह. Could it be हेतुर्...? Actually, let's look at र्ति: It is र्तिfollowed byत्य. That is र्तित्य! Wait, could it be हेतुर्हित्त्यमर्थ? No. Let's transcribe it as it appears: हेतुर्तिव्यमर्थ/हेतुर्ति त्यमर्थ/हेतुस्त्वित्यमर्थ? Wait, if Sphutartha has हेतुरित्ययमर्थ, why would it be हेतुर्ति...? A typo in Shastri's edition: Shastri's typesetters frequently had typos like this (e.g. नामाश्नयभूताforनामाश्रयभूताin line 1). Wait, look at line 1 again: is line 1नामाश्नयभूता? Let's zoom in on नामाश्नयभूता: Look at श्न: Wait, is that श्नorश्र? In श्र, there is a loop at top left. In श्न, there is a loop at top left, then it goes down and connects to न. Look at श्नin line 1: It has the loop ofश`, then a line down, then a horizontal connector, then a vertical stem!

३२ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
रूपं द्विधा,
वर्णः, संस्थानं च। तत्र वर्णश्चतुर्विधो नीलादिः। तद्भेदा अन्ये।
संस्थानमष्टविधं दीर्घादि विसातान्तम्।
तदेव रूपायतनं पुनरुच्यते—
विंशतिधा,
तद्यथा—नीलम्, पीतम्, लोहितम्, अवदातम्, दीर्घम्, ह्रस्वम्,
वृत्तम्, परिमण्डलम्, उन्नतम्, अवनतम्, सातम्, विसातम्, अभ्रम्,
धूमः, रजः, महिका, च्छाया, आतपः, आलोकः, अन्धकारमिति। केचित् नभ-
श्चैकवर्णमिति एकविंशतिं सम्पठन्ति। तत्र सातम् = समसंस्थानम्। विसातम् =
विषमस्थानम्। महिका = नीहारः। आतपः = सूर्यप्रभा। आलोकः = चन्द्रतार-
काग्न्योषधिमणीनां प्रभा। छाया = यत्र रूपाणां दर्शनम्। विपर्ययादन्धकारम्।
शेषं सुगमत्वान्न विपञ्चितम्। अस्ति रूपायतनम् —वर्णतो विद्यते न संस्थानतः,
नीलपीतलोहितावदातच्छायातपालोकान्धकाराख्यम्; अस्ति संस्थानतो न वर्णतः,
“रूपं द्विधा” इति। चक्षुर्बोध्यो वर्णसंस्थानभेदाद् द्विप्रकारः। लोकप्रतीत-
त्वात् तस्य स्वलक्षणमनुक्त्वा प्रभेद एव कथ्यते। वर्णश्चतुर्विधो नीलादिरिति।
नीललोहितपीतावदाता वर्णाः। तद्भेदा नान्य इत्यभ्रादयः।
अपरे व्याचक्षते—तद्भेदा अन्य इति नीलादिवर्णचतुष्टयसम्पर्कविशेषात्
काकाण्डवर्णादयोऽपि जायन्ते, न केवलमभ्रादय इति। संस्थानमाकृतिविशेषः।
पुनस्तदेवान्तर्गणिकेन भेदेन भिद्यते—“विंशतिधा” इति। तद्यथा¹—
संस्थानमष्टविधं दीर्घादिविसातान्तम्, शेषो द्वादशविधो वर्ण इति विंशतिधा।
नभश्चैकवर्णमिति। यद् दूरतो वैदूर्यमित्याकारं दृश्यते। वृत्तं वर्तुलम्। परिमण्डलं
चक्रलम्। उन्नतं स्थूलादिरूपम्। अवनतं निम्नरूपम्। यत्र रूपाणां दर्शनमिति
वचनं छायान्धकारयोर्नानाकरणप्रदर्शनार्थम्। न विपञ्चितं न विभक्तमित्यर्थः।
इदमिह विचार्यते—यदि नीलादिवर्णचतुष्टयभेदा एवाभ्रादयो न तद्व्यति-
रिक्ता भवन्ति, यथेह काकाण्डादिवर्णा नोक्तास्तथाभ्रादयोऽपि न वक्तव्या
इति? नैतद् व्याख्यानकारैर्विचारितम्। शक्यं त्वेवं भणितुम्—मायारूपसदृश-
त्वात्रीलादिभेदभूता अपि तेऽभ्रादयः पृथगुक्ताः। तथा हि ते दूरतो भित्तय
इव लक्ष्यन्ते, अभ्याशगमने तु न दृश्यन्ते। मा कस्यचिदेवं भूत्—नैतत्
१. नीलपीतादि—इत्यधिकः पाठो मुद्रितपुस्तके।

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् ३३
दीर्घादीनां प्रदेशः कायविज्ञप्तिस्वभावः, अस्त्युभयथा, परिशिष्टं रूपायतनम् ।
आतपालोकावेव वर्णतो विद्येते इत्यपरे; दृश्यते हि नीलादीनां दीर्घादि-
परिच्छेद इति ।
कथं पुनरेकं द्रव्यमुभयथा विद्यते ? अस्त्युभयस्य तत्र प्रज्ञानात् । ज्ञानार्थो
ह्येष विदिः, न सत्ताथः । कायविज्ञप्तावपि तर्हि प्रसङ्गः ।
उक्तं रूपायतनम् ॥
किञ्चिदस्ति, विमतिर्वा—किमस्त्येतत्, उत भ्रान्तिमात्रमिति । तद्विपर्यास-
संशयनिवृत्त्यर्थमिमेऽष्टादय उक्ताः । सन्त्येवामी रूपायतनस्वभावा इति ।
दीर्घादीनां प्रदेश इति । दीर्घादिविसातान्तप्रदेश इत्यर्थः । कतरोऽसौ प्रदेशः ?
इत्याह—कायविज्ञप्तिस्वभाव इति । कायविज्ञप्तिर्हि कदाचिद्दीर्घा, कदाचिद्ध्रस्वा,
कदाचिद् यावद्विसातेति कीदृशी पुनः सावगन्तव्या ? तदालम्बनचित्तसमुत्था-
पितं यत् कायकर्म । अकायकर्मस्वभावं तु दोर्घादिविसातान्तं निरस्तं बोद्धव्यम् ।
अस्त्युभयथा, परिशिष्टमिति । यन्निरस्तं दीर्घादि, अभ्रधूमरजोमहिकाश्च ।
दृश्यते हि नीलादीनां दीर्घादिपरिच्छेद इति । नीलपीतलोहितावदातच्छाया-
न्धकाराणां दीर्घादिसंस्थानग्रहणम् । तस्मादेषामपि तृतीयायां कोट्यामन्त-
र्भाव इत्यभिप्रायः ।
कथं पुनरेकं द्रव्यमुभयथा विद्यत इति । कथमेकं द्रव्यं वर्णसंस्थानात्मकं
भवति, वर्णरूपाद्धि संस्थानरूपं द्रव्यान्तरमिति वः सिद्धान्तः । उभयस्य तत्र
प्रज्ञानात् । वर्णसंस्थानस्य तत्र ग्रहणात् । ज्ञानार्थो ह्येष विदिर्न सत्ताथं इति ।
“विद ज्ञाने” (मा० धा० २.५५) इत्येतस्य धातोर्लुग्विकरणस्यैतद्रूपं विद्यत इति,
न तु “विद सत्तायाम्” ( मा० धा० ४.६२) इत्येतस्य धातोः श्यन्विकरणस्यै-
तद्रूपमित्यर्थः । ज्ञानं तत्रोभयाकारं प्रवर्तते, न तु द्रव्यमेकमुभयलक्षणमिति
वैभाषिकपरिहारः । कायविज्ञप्तावपि तर्हि प्रसङ्ग इत्याचार्यः । न हि कायविज्ञप्तौ
गृह्यमाणायां वर्णग्रहणं न प्रवर्तते ।
वैभाषिकाणामयमभिप्रायः—नीलादिग्रहणमातपालोकग्रहणं वा संस्थान-
निरपेक्षं प्रवर्तते, कायविज्ञप्तिग्रहणं तु वर्णनिरपेक्षम्; परिशिष्टरूपायतनग्रहणं
तु वर्णसंस्थानापेक्षं प्रवर्तत इति । सौत्रान्तिकपाक्षिकस्त्वयमाचार्यों नैनमर्थं
प्रयच्छतीति । न हि चाक्षुषमेतत् संस्थानग्रहणम्, मानसं त्वेतत् परिकल्पितम् ।
वर्णसंनिवेशविशेष एव हि संस्थानम् । न संस्थानं नाम द्रव्यं किञ्चिदस्ति;
वर्णग्रहणे संस्थानग्रहणाभावात् । एतच्च कर्मकोशस्थाने परीक्ष्यते ।
अभि० को० ३

३४ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे
शब्दस्त्वष्टविधः,
उपात्तानुपात्तमहाभूतहेतुकः सत्त्वासत्त्वाख्यश्चेति¹ चतुर्विधः । स पुन-
र्मनोज्ञामनोज्ञभेदादष्टविधो भवति । तत्रोपात्तमहाभूतहेतुको यथा—हस्तवाक्छब्दः,
अनुपात्तमहाभूतहेतुको यथा—वायुवनस्पतिनदीशब्दः, सत्त्वाख्यो वाग्विज्ञप्ति-
शब्दः, असत्त्वाख्योऽन्यः । उपात्तानुपात्तमहाभूतहेतुकोऽप्यस्ति शब्द इत्यपरे,
तद्यथा—हस्तमृदङ्गसंयोगज इति । स तु यथैको वर्णपरमाणुर्न भूतचतुष्कद्वय-
मुपादाय² वर्तते², तथा नैवैष्टव्य इति ।
उक्तः शब्दः ॥
सत्त्वासत्त्वाख्यश्चेति वाग्विज्ञप्तिशब्दः, तद्व्यतिरिक्तश्चेत्यर्थः । सत्त्वासत्त्व-
संख्यातश्चेति केचित् पठन्ति । अयमेव चेहार्थोऽभिप्रेतः । यदि हि 'सत्त्वासत्त्व-
सन्तानजः' इत्ययमर्थोऽभिप्रेतो भवेत्, सत्त्वाख्यो वाग्विज्ञप्तिशब्दोऽसत्त्वाख्योऽन्य
इत्येवं वक्ष्यमाणकं विवरणं निःप्रयोजनमेव । तस्मात् 'सत्त्वासत्त्वाख्यश्च' इति पाठः
स्फुटः पठितव्यः । उपात्तमहाभूतहेतुक इति । प्रत्युत्पन्नानीन्द्रियाविनिर्भागानि
भूतान्युपात्तानि, अन्यान्यनुपात्तानि । उपात्तानि महाभूतानि हेतुरस्येत्युपात्त-
महाभूतहेतुकः । यथा हस्तवाक्छब्द इति । यदि सत्त्वसन्तानज इत्यभिप्रेतः,
बाह्योऽपि हि निर्मितो मानुषाकारो हस्तवाक्छब्दं कुर्यात् । स चानुपात्तमहा-
भूतहेतुकस्वभावोऽवगन्तव्यः; इन्द्रियविनिर्भागवर्तित्वात् । स च मानुषीमपि
वाचं निर्मातृवशाद् भाषेत । वक्ष्यति हि—
“एकस्य भाषमाणस्य भाषन्ते सर्वनिर्मिताः ।
एकस्य तूष्णीम्भूतस्य सर्वे तूष्णीम्भवन्ति ते ॥”
तस्य च बाह्यनिर्मितशब्दस्यानुपात्तमहाभूतहेतुक इत्यत्र ग्रहणम् । यथा
वायुवनस्पतिनदीशब्द इति । यथाशब्दस्योदाहरणार्थत्वात् । सत्त्वाख्यो वाग्विज्ञप्ति-
शब्दोऽसत्त्वाख्योऽन्य इति । सत्त्वमाचष्टे सत्त्वाख्यः । वाग्विज्ञप्तिशब्देन हि
'सत्त्वोऽयम्' इति विज्ञायते, तं वाग्विज्ञप्तिशब्दं वर्जयित्वान्यः शब्दो हस्त-
शब्दोऽपि यावदसत्त्वाख्य एव, किमङ्ग असत्त्वसन्तानज इति व्याख्यातं भवति ।
तदेवमुपात्तमहाभूतहेतुकः सत्त्वाख्यश्चासत्त्वाख्यश्च भवति; अनुपात्तमहाभूत-
हेतुकोऽपि निर्मितशब्दो वाग्विज्ञप्तिस्वभावः सत्त्वाख्यः, तन्मेव हस्तशब्दो वायु-
वनस्पत्यादिशब्दश्चासत्त्वाख्य इति चतुर्विधः शब्दो मनोज्ञामनोज्ञभेदात् पुनरष्ट-
विधो भवति । यथैको वर्णपरमाणुरिति न भूतचतुष्कद्वयमुपादाय वर्तते शब्दः;
१. सत्त्वासत्त्वसंख्यातश्चेति—का० । २-२. •मुपादायेष्यते—का० ।

निर्देशः ] · प्रथमं कोशस्थानम् ३५
रसः ।
षोढा,
मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायभेदात् ॥
चतुर्विधो गन्धः,
सुगन्धदुर्गन्धयोः समविषमगन्धत्वात् । त्रिविधस्तु शास्त्रे— सुगन्धः,
दुर्गन्धः, समगन्ध इति ·
स्प्रष्टव्यमेकादशात्मकम् । १० ॥
स्प्रष्टव्यमेकादशद्रव्यस्वभावम्—'चत्वारि महाभूतानि, श्लक्ष्णत्वम्,' कर्क-
शत्वम्, गुरुत्वम्, लघुत्वम्, शीतम्, जिघत्सा, पिपासा चेति । तत्र भूतानि
पश्चाद् ( १. १२ ) वक्ष्यामः । श्लक्ष्णत्वम् = मृदुता । कर्कशत्वम् = परुषता ।
गुरुत्वम् = येन भावास्तुल्यन्ते । लघुत्वं विपर्ययात् । शीतम् = उष्णाभिलाषकृत् ।
जिघत्सा = भोजनाभिलाषकृत् । कारणे कार्योपचारात् । यथा—
“बुद्धानां सुख उत्पादः सुखा धर्मस्य देशना ।
सुखा सङ्घस्य सामग्री समग्राणां तपः सुखम्” ॥ ( ध० प० १९४ ) इति ।
उपादायरूपत्वाद्, वर्णपरमाणुवदिति भावः ।
“रसः षोढा” इति । षण्मूलजातिमधिकृत्यैवमुक्तम् । रसषट्कस्यान्योन्य-
सम्पर्कविशेषात् त्वतिबहुप्रकारा रसाः सम्भवन्ति । एककद्विकत्रिकचतुष्कपञ्चक-
षट्सम्पर्कयोगाद्धि चरके त्रिषष्टी रसा उपदिष्टाः ।
सुगन्धदुर्गन्धयोः समविषमगन्धत्वादिति । अनुत्कटोत्कटगन्धत्वादित्यर्थः ।
अस्मिन् पक्षे द्विविधो गन्ध इष्टः । त्रिविधस्तु शास्त्र इति । समगन्धोऽन्यस्तृतीय
इत्यर्थः ।
अपरे पुनर्व्याचक्षते—'समगन्ध इति तयोरेवैकदेशः' इति । स एवार्थो
भवति, शब्दमात्रं तु भिद्यते ।
शीतमुष्णाभिलाषकृदिति । सम्भवं प्रत्येवमुच्यते । यो धर्म उष्णाभिलाषं
कुर्यात् तच्छीतं नामोपादायरूपम् । ग्रीष्मे यद्यपि तन्न कुर्यात्, तज्जातीयत्वात्तु
शीतमेव तदवगन्तव्यम् । कारणे कार्योपचारादिति । अत्तुमिच्छा जिघत्सा चेतसिको
धर्मः, तस्य कारणम् । अन्तरुदरे कायेन्द्रियेण यः स्पृश्यते सा जिघत्सा नामो-
पादायरूपम् । यथा—“बुद्धानां सुखमुत्पादः” इत्यादि । अभ्युदयनिःश्रेयससुख-
कारणत्वाद् बुद्धोत्पादस्य स सुखमित्युच्यते, तद्वत् । एवं पिपासापि वक्तव्या ।

३६ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
तत्र रूपधातौ जिघत्सापिपासे न स्तः, शेषमस्ति । यद्यपि तत्र वस्त्राण्येक-
शो न तुल्यन्ते, सञ्चितानि पुनस्तुल्यन्ते । शीतमपघातकं नास्ति, अनुग्राहकं
किलास्ति ।
यदेतद् बहुविधं रूपमुक्तम्, तत्र कदाचिदेकेन द्रव्येण चक्षुर्विज्ञानमुत्पद्यते
यदा तत्प्रकारव्यवच्छेदो भवति । कदाचिद् बहुभिर्यदा न व्यवच्छेदः, तद्यथा-
सेनाव्यूहमनेकवर्णसंस्थानं मणिसमूहं च दूरात् पश्यतः ।
एवं श्रोत्रादिविज्ञानं वेदितव्यम् ।
कायविज्ञानं तु परं पञ्चभिः स्प्रष्टव्यैरूत्पद्यत इत्येके । चतुर्भिर्महाभूतैरेकेन
च श्लक्ष्णत्वादिना सर्वैरेकादशभिरित्यपरे ।
ननु चैवं समस्तालम्बनत्वात् सामान्यविषयाः पञ्च विज्ञानकायाः प्राप्नुवन्ति,

सञ्चितानि पुनस्तुल्यन्त इति सूक्ष्मगुरुत्वसद्भावादित्यभिप्रायः । अत्रानुमानम्—
'सगुरुत्वं रूपावचरं वस्त्रादि; आधाराधेयभावात्, कुण्डबदरवद्' इति ।
अनुग्राहकं किलास्तीति । किलशब्दो वैभाषिकमतद्योतनार्थम् । स्वमतं तु—
'समाधिरेवात्रानुग्राहकः, किमत्र शीतेन परिकल्पितेन' इति । यदा तत्प्रकार-
व्यवच्छेद इति । यदा नीलादिप्रकारनिमित्ताभोगः । 'एवं श्रोत्रादिविज्ञानमिति ।
य एष बहुविधः शब्द उक्तः, तत्र कदाचिदेकेन द्रव्येण श्रोत्रविज्ञानमुत्पद्यते,
यदा तत्प्रकारव्यवच्छेदो भवति; कदाचिद् बहुभिर्यदा न व्यवच्छेदः, तद्यथा
तूर्यशब्दसमूहमनेकाकारतारमन्द्रादिशब्दरूपं शृण्वतः ।
एवं घ्राणजिह्वाविज्ञाने अपि स्वविषये योज्ये ।
कायविज्ञानं तु परं पञ्चभिरिति । कथम् ? कदाचिदेकेन द्रव्येणोत्पद्यते यदा
तत्प्रकारव्यवच्छेदो भवति; कदाचिद् द्वाभ्यां यावत्पञ्चभिर्यदा न व्यव-
च्छेदः । एकेन च श्लक्ष्णत्वादिनेति । किमत्र कारणम् ? कर्कशत्वादीनामन्यभूत-
चतुष्काश्रितत्वात् ।
ननु चैवमिति । विस्तरः—यथा चक्षुःश्रोत्रघ्राणजिह्वाकायविज्ञानालम्ब-
नान्यभिसमस्य मनोविज्ञानं गृह्णातीति कृत्वा सामान्यलक्षणविषयं तद् व्यवस्था-
प्यते, तथा नीलपीतलोहितावदातालम्बनानां चतुर्णां चक्षुर्विज्ञानानां तानि
चत्वारि बहुतराणि चालम्बनान्यभिसमस्य चक्षुर्विज्ञानमेकं गृह्णातीति सामान्य-
लक्षणविषयं तत् प्राप्नोति, रूपायतनसामान्यलक्षणमस्यालम्बनमिति कृत्वा ।

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् ३७
न स्वलक्षणविषयाः ? आयतनस्वलक्षणं प्रत्येते स्वलक्षणविषया इष्यन्ते, न
द्रव्यस्वलक्षणमित्यदोषः ।
इदं विचार्यते—कायजिह्वेन्द्रिययोर्युगपद् विषयप्राप्तौ सत्यां कतरद् विज्ञानं
पूर्वमुत्पद्यते ? यस्य विषयः पटीयान् । सम्प्राप्ते तु विषये जिह्वाविज्ञानं पूर्व-
मुत्पद्यते; भोक्तुकामतावर्जितत्वात् सन्ततेः ॥ १० ॥
उक्ताः पञ्चेन्द्रियार्थाः, यथा च तेषां ग्रहणम् ॥
अविज्ञप्तिरिदानीं वक्तव्या । सेयमुच्यते—
तथा श्रोत्रादीनामपि विज्ञानकायानि स्वविषयेषु योज्यानि । आयतनस्वलक्षणं
प्रतीति । स्वं लक्षणं स्वलक्षणम्, आयतानां स्वलक्षणम् आयतनस्वलक्षणम्
चक्षुर्विज्ञानविज्ञेयत्वादि, रूपायतनत्वादि वा; तत् प्रति एते पञ्च विज्ञानकायाः
स्वलक्षणविषया इष्यन्ते प्रवचने । न द्रव्यस्वलक्षणं प्रति । स्वलक्षणविषया इष्यन्त
इति प्रकृतम् । द्रव्याणां नीलादिकानां स्वलक्षणं नीलाद्याकारचक्षुर्विज्ञानादि-
विज्ञेयत्वम्, नीलाकारादि वा । न तत् प्रत्येते पञ्च विज्ञानकायाः स्वलक्षणविषया
इष्यन्त इत्यदोषः । युगपद्विषयसम्प्राप्ताविति । कायजिह्वेन्द्रिययोर्युगपद्विषय-
सम्प्राप्तिः सम्भवति । द्वयोश्च विज्ञानयोर्युगपत् प्रवृत्तिर्न सम्भवति ।
अतः पृच्छति—कतरद् विज्ञानं पूर्वमुत्पद्यत इति । यस्य विषयः पटीयान् ।
यदि कायेन्द्रियस्य विषयः पटुतरः, कायविज्ञानं पूर्वमुत्पद्यते । अथ जिह्वेन्द्रि-
यस्य विषयः पटीयान्, जिह्वाविज्ञानं पूर्वमुत्पद्यते । समे प्राप्ते तु विषये । तुल्य
इत्यर्थः । जिह्वाविज्ञानं पूर्वमुत्पद्यते । कस्मात् ? भोक्तुकामतावर्जितत्वात् सन्ततेः ।
भोजनेच्छाप्रवणत्वादात्मभावस्येत्यर्थः । 'पूर्वं जिह्वाविज्ञानमुत्पद्यते' इति वच-
नात् 'पश्चात् कायविज्ञानमुत्पत्स्यते' इत्यर्थादुक्तं भवति । तेनात्र विचार्यते—
किं योऽसौ जिह्वाविषयक्षणेन सह प्राप्तः कायविषयक्षण आसीत्, तत्र तत्काय-
विज्ञानमुत्पद्यते ? आहोस्विदन्यस्मिन् कायविज्ञानविषयक्षण इति ? अन्यस्मि-
न्नित्याह । कथमालम्बननियमो न भिद्यते ? नैष दोषः; यत्तद्विषयालम्बनं
विज्ञानं तदप्रतिसंख्यानिरोधनिरुद्धम्, अन्यत्तु तत्सदृशं कायविज्ञानमुत्पद्यत
इत्यतः पश्चात् तदुत्पद्यत इत्युच्यते; जातिसामान्येनैकत्वोपचारात् ॥ १० ॥
अनेककथाप्रपञ्चव्यवहितत्वान्नष्ट इवाविज्ञप्तेरुद्देशाधिकार इत्यत इदमुपन्य-
स्यति—उक्ताः पञ्चेन्द्रियार्था यथा च तेषां ग्रहणमिति । 'कदाचिदेकेन द्रव्येण
चक्षुर्विज्ञानमुत्पद्यते' इत्येवमादिना । तेषां तु ग्रहणमिति कर्मणि षष्ठी ।
अविज्ञप्तिरिदानीं वक्तव्येति । "रूपं पञ्चेन्द्रियाण्यर्थाः पञ्चाविज्ञप्तिरेव च"

३८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
विक्षिप्ताचित्तकस्यापि योऽनुबन्धः शुभाशुभः ।
महाभूतान्युपादाय स ह्यविज्ञप्तिरुच्यते१ ॥ ११ ॥
विक्षिप्ताचित्तकस्येति तदन्यचित्तस्यापि । अचित्तकस्यापीत्यसंज्ञिनिरोध-
समापत्तिसमापन्नस्यापि। अपिशब्देनाविक्षिप्तसचित्तकस्यापीति२ विज्ञायते । योऽनु-
बन्ध इति । यः प्रवाहः । शुभाशुभ इति कुशलाकुशलः ।
कुशलाकुशले प्राप्तिप्रवाहोऽप्यस्तीदृश इति तद्विशेषणार्थमुच्यते—महा-
( अभि० को० १.९ ) इत्यविज्ञप्तिरेवावशिष्यते, तस्या लक्षणनिर्देशावसर इति
वक्तव्यः ।
“विक्षिप्ताचित्तकस्य” इति केचिदेवं वृत्तिं पठन्ति । अस्मिन् पाठ एवं
सूत्रविग्रहः—विक्षिप्तं नास्ति वा चित्तमस्येति विक्षिप्ताचित्तकः । अथ वा—
विक्षिप्तं चित्तं नास्ति वा चित्तमस्येति विक्षिप्ताचित्तकः । एकस्य चित्त-
शब्दस्य लोपः ।
केचिदेवं पठन्ति—विक्षिप्तस्येति । अस्मिन् पाठ उत्तरपदद्वयस्य बहुव्रीहिं
कृत्वा पश्चादेवं विग्रहः—विक्षिप्तश्चाचित्तकश्च विक्षिप्ताचित्तकः । विक्षिप्तः पुद्गलो
विक्षिप्तचित्त इत्यर्थः । विक्षिप्ताचित्तस्येति तदन्यचित्तस्यापीति । अविक्षिप्तचित्ता-
दन्यचित्तस्येत्यर्थः । तद्यथा—कुशलाया अविज्ञप्तेः समुत्थापकं चित्तं कुशलम्,
तदन्यचित्तोऽकुशलाव्याकृतचित्तः, स इह विक्षिप्तचित्तोऽभिप्रेतः । अकुशला-
यास्त्वविज्ञप्तेरकुशलं चित्तं समुत्थापकम्, तदन्यचित्तः कुशलाव्याकृतचित्तः, स
चापि विक्षिप्तचित्तो वेदितव्यः । तस्य तदन्यचित्तस्यापि । अचित्तकस्यापीत्य-
संज्ञिनिरोधसमापत्तिसमापन्नस्यापि । अपिशब्देनाविक्षिप्तसचित्तकस्यापीति विज्ञायत
इति । एतत्पुद्गलद्वयव्यतिरिक्ततृतीयस्याप्यर्थः ।
योऽनुबन्ध इति । प्रवाह इति । यो धर्मो नित्यप्रवाहयुक्त इत्यर्थः । प्रवाहेण
प्रवाही निर्दिश्यते; प्रवाहोपलक्ष्यत्वात् । अथ वा—अनुबध्नातीत्यनुबन्धः । प्रवाह
इति च व्याख्यापदं कृतबहुव्रीहिकम्—प्रवृत्तः प्रकृष्टो वा वाहोऽस्येति प्रवाहो
धर्मः । स एव निर्दिश्यते, न तत्स्रोतः ।
कुशलाकुशल इति । कुशलाकुशल एवेत्यवधारणम् । अव्याकृतो नास्तीत्यर्थः ।
एतेन चक्षुरादयो व्युदस्ता वेदितव्याः । प्राप्तिप्रवाहोऽप्यस्तीदृश इति । तत्प्राप्ति-
रपि विक्षिप्ताविक्षिप्ताचित्तस्यापि प्रवाहिणी कुशलाकुशलैव चेति तद्विशेषणार्थ-
१. ॰रिष्यते—पाठा० ।
२. ॰सुचित्तस्यापीति—का० ।

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् ३९
भूतान्युपादायेति । हेत्वर्थ उपादायार्थ इति वैभाषिकाः; जननादिहेतुभावात् ।
स ह्यविज्ञप्तिरिति । हिशब्दस्तन्नामकरणज्ञापनार्थः । रूपक्रियास्वभावापि सती
विज्ञप्तिवत् परं न विज्ञापयतीत्यविज्ञप्तिः¹ । उच्यत इति आचार्यवचनं दर्शयति।
समासतस्तु विज्ञप्तिसमाधिसम्भूतं कुशलाकुशलं रूपमविज्ञप्तिः ॥ ११ ॥
त्युच्यते । महाभूतान्युपादायेति । महाभूतहेतुक इत्यर्थः । यथा इन्धनमुपादायाग्नि-
भवतीत्युक्ते इन्धनहेतुकोऽग्निरिति गम्यते । जननादिहेतुभावादिति । “जनना-
न्निश्रयात् स्थानादुपस्तम्भोपबृंहणात्” ( ) । जननहेतुस्तेभ्य
उत्पत्तेः । निश्रयहेतुर्जातस्य भूतानुविधायित्वादाचार्यादिनिश्रयवत्, प्रतिष्ठा-
हेतुराधारभावाच्चित्रकुड्यवत्, उपस्तम्भहेतुर

४० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
अत्राचार्यः सङ्घभद्र इदमविज्ञप्तिलक्षणं सूत्रं दूषयति—
"न्यूनं शास्त्रापेतं हानिरतस्याः प्रसज्यते तत्त्वम् ।
अपिशब्दाधिकवचनं विशेष्यमविशेषितं चात्र ॥
अनुबन्धो हि प्रवाहस्तेनैव व्याख्यातः । न चाद्यः क्षणः प्रवाहः, मा
भूदतिप्रसङ्गः । तस्मात् तस्यात्र लक्षणे नास्त्यवरोध इति न्यूनम् । प्रवाहस्य
चाद्रव्यत्वादद्रव्यमविज्ञप्तिरिति शास्त्रापेतम् । समाहितायाश्च नास्ति विक्षिप्त-
चित्ताचित्तकस्यानुबन्ध इति सा चाविज्ञप्तिर्न प्रसज्यत इति हानिः । अविक्षिप्त-
चित्तकस्य तदनुबन्धान्नैष दोष इति चेत् ? शुभाशुभाया विज्ञप्तेरविज्ञप्तिलक्षण-
प्रसङ्ग इत्यतस्याः प्रसज्यते तत्त्वम् । अचित्तकस्यापीति च अर्था[---]त् पूर्व-
पूर्वेणैव कृतत्वात् । विक्षिप्तचित्तकस्यापीत्यनेन हि सर्वसचित्तावस्थाग्रहणम् ।
का पुनरन्यावस्था ? या द्वितीयेनापिशब्देन संगृह्येतेत्यपिशब्दाधिकवचनम् ।
अचित्तकं चाधिकृत्य शुभोऽविज्ञप्त्यनुबन्धो विशेषणीयः, न च व्याख्यानेऽपि
विशेषित इति विशेष्यमविशेषितम् । इदं चापरं विशेष्यमविशेषितम्—अप्रतिघं
रूपमिति । एवमनेकद्दोषदुष्टत्वान्न सम्बद्धमेतल्लक्षणम्" इति ।
अत्र ब्रूमः—यत्तावदुक्तम् 'न्यूनम्, प्रवाहस्याविज्ञप्त्युपदेशादाद्यः क्षणो
नाविज्ञप्तिः स्याद्' इति । इदं तावदसौ प्रष्टव्यः—कोऽयं प्रवाहो नाम ? बहुषु क्षणेषु
प्रवाह इत्याख्या । यद्येवम्, आद्योऽपि क्षणः प्रवाहः सिध्यति, प्रथमक्षणप्रभृति
बहुषु क्षणेषु प्रवाह इति कृत्वा । तथा हि उत्सात् तडागाद्वा निर्गच्छतामुदकाना-
माद्योदकावयवप्रभृतिषु प्रवाहसंज्ञेति नास्त्यव्यापिता लक्षणस्य । यदा चानु-
बध्नातीत्यनुबन्ध इत्यच्छप्रत्ययान्तेन पदेन द्रव्यमेव निर्दिश्यते, तदा न्यूनताशङ्कापि
नास्ति । अत एव शास्त्रापेनतादोषोऽपि परिहृतो भवति । अथाप्यनुबन्धनमनु-
बन्ध इति स्रोतोऽभिधीयते, तथाप्यदोषः, रूपाधिकारात् । प्रवाहवर्तित्वात्तु
प्रवाहशब्देन प्रदर्श्यते । समाहिताया अप्यविज्ञप्तेरग्रहणं न भवति । सापि हि
यद्यपि विक्षिप्तचित्ताचित्तकसन्तानं नानुबध्नातीति, अविक्षिप्तचित्तकसचित्त-
सन्तानं त्वनुबध्नात्येव । अविज्ञप्तिजातिसामान्येन तु विक्षिप्ताचित्तकस्यापि
योऽनुबन्धः साविज्ञप्तिरित्युच्यते ।
यत् पुनरेतदुक्तम्—'अविक्षिप्तचित्तकस्य तदनुबन्धान्नैष दोष इति चेद्' इति ।
यद्यविक्षिप्तचित्तकस्य केवलस्य योऽनुबन्धः साप्यविज्ञप्तिरिति समाहिताया अवि-
ज्ञप्तेस्त्यागो न भवतीति ब्रवीषि, विज्ञप्तिरपि कुशलाकुशला तथैव भवतीत्य-
विज्ञप्तिस्ते प्राप्नोतीति ? स चाप्यदोषः, शुभाशुभ एवेत्यवधारणात् । विज्ञप्तिर्ह्य-
व्याकृतापि सम्भवतीति न विज्ञप्तिरविज्ञप्तिः प्रसज्यते । अथ वा—प्रकर्षगतेरेष
प्रसङ्गो न भविष्यति । प्रकर्षेण हि योऽनुबन्धः सैवाविज्ञप्तिः । न च विज्ञप्तिर्-
विज्ञप्तिवत् प्रकर्षेणानुबध्नाति; अविज्ञप्त्यनिरोधेऽपि तन्निरोधदर्शनात् ।

यदप्युक्तम्—'अपिशब्दाधिकवचनम्' इति, तदप्ययुक्तमुक्तम् । तथा हि—
एक एवेह सूत्रे पठितोऽपि-शब्दः । वृत्तौ तु तेन पुद्गलद्वयेन तदर्थः सम्बध्यत इति
द्विः पुनः पठितः । तेनैकेन सूत्रपठितेनापि-शब्देन विक्षिप्तविपरीतमविक्षिप्तम्,
अचित्तकविपरीतं च तमेव सचित्तकं तृतीयं पुद्गलमविज्ञप्त्याश्रयं ब्रुवन्नाचार्यः
स्वमतञ्च विक्षिप्ताचित्तकपुद्गलद्वयं जातिसामान्येनाविज्ञप्त्याश्रयं प्रदर्शयन्
विज्ञप्तिचित्तचैत्तेभ्योऽर्थान्तरभूतामविज्ञप्तिमाचष्टे । त्रय एव हि पुद्गला भवन्ति—
विज्ञप्तिचित्तविसभागचित्तः, विज्ञप्तिचित्तसभागचित्तः, अचित्तकश्च । तत्र विज्ञप्ति-
चित्तविसभागचित्तो विक्षिप्तचित्त इहाभिप्रेतः, तस्य सा वाक्कायविज्ञप्तिर्निरुद्धा
भवति । अचित्तकस्य तु चित्तचैत्ता अपि निरुद्धा इति तत्र विज्ञप्तेश्चित्तचैतसिक-
कलापाच्चार्थान्तरभूतेयमविज्ञप्तिः; यत एभ्योऽनुबन्धिनीत्वेन विशिष्यते । तमेवार्थं
दर्शयन्नाह—विक्षिप्ताचित्तकस्यापि इति ! अविक्षिप्तचित्तकस्याविज्ञप्तिर्वर्तत इति
नातिशयः, विज्ञप्तिरपि हि तस्य वर्तते । विक्षिप्तचित्तस्यापि तु वर्तत इत्यतिशयः,
विज्ञप्तिर्हि तस्य नास्ति । अविज्ञप्तिस्त्वनुबन्धिनीति विज्ञप्तेर्विशिष्यते । तथा
अविक्षिप्तचित्तकस्याविज्ञप्तिर्वर्तत इति नातिशयः, चित्तचैत्ता अपि हि तस्य
वर्तन्त एव । अचित्तकस्यापि तु वर्तत इत्यतिशयः, तस्य हि चित्तचैत्ता
निरुद्धाः । अविज्ञप्तिस्त्वनुबन्धिनीति चित्तचैत्तेभ्यो विशिष्यते । तदेवं धर्मान्तर-
विशेषणार्थमविक्षिप्तचित्तो विक्षिप्ताचित्तकतृतीयभूतस्तेनेकेन अपि-शब्देनाभिधी-
यते । अत एव चापिशब्देन 'अविक्षिप्तसचित्तकस्यापि' इत्युक्तमाचार्येण; तृतीयभू-
तत्वात् । इतरथा ह्यपिशब्देनाविक्षिप्तचित्तकस्यापि इत्येवावक्ष्यत्, सचित्तकस्या-
पीति वा । तद्यथा—त्रयो लोके मनुष्याः, एको धनवान्, इतरावपि जनमात्र-
वन्तौ; तावभिसमीक्ष्य विष्णुमित्रस्य धनमस्तीत्येकेनोक्तो द्वितीयो वक्ता भवेद्-
देवदत्तयज्ञदत्तयोरपि धनमस्तीति, अपिशब्देन विष्णुमित्रस्याप्यस्तीति देवदत्त
यज्ञदत्तगतेन द्वैतमिवापन्नेनापिशब्देन स एव विष्णुमित्रो लक्ष्यते, न त्ववसृज्यत
इत्यर्थः; तेन नात्रापिशब्दोऽधिक एव । तद्वदिहापि द्रष्टव्यम् ।
यत् पुनरेतदुक्तम्—'अचित्तकं चाधिकृत्य शुभोऽविज्ञप्त्यनुबन्धो विशेषणीयः'
इति, तदपि न किञ्चित् । अविज्ञप्तिजातिमधिकृत्यैतल्लक्षणं प्रणीतम् । सा चावि-
ज्ञप्तिजातिरचित्तकस्य भवतीत्येतावद् विवक्षितम्, किमनेन विशेषितेन ! त्वदीयेऽ-
प्यविज्ञप्तिलक्षणे शुभोऽविज्ञप्त्यनुबन्धोऽचित्तकमधिकृत्य न विशेषितः—
“कृतेऽपि विसभागेऽपि चित्ते चित्तात्यये च यत् ।
व्याकृताप्रतिघं रूपं सा ह्यविज्ञप्तिरिष्यते” ॥ ( )
इति । एषा च विज्ञप्तिसम्भूता कुशलेवाविज्ञप्तिरचित्तकस्य सम्भवतीति
चतुर्थे कोशस्थाने ज्ञापयिष्यते ।

महाभूतान्युपादायेत्युक्तानि कतमानि भूतानि ?
भूतानि पृथिवीधातुरप्तेजोवायुधातवः ।
इत्येते चत्वारः स्वलक्षणोपादायरूपधारणाद् धातवश्चत्वारि महाभूतान्यु-
च्यन्ते । महत्त्वमेषां सर्वान्यरूपोपाश्रयत्वेनोदारिकत्वात्, अथ वा—तदुद्भूत-
वृत्तिषु पृथिव्यप्तेजोवायुस्कन्धेष्वेषां महासन्निवेशत्वात् ।
ते पुनरेते धातवः कस्मिन् कर्मणि संसिद्धाः, किंस्वभावाश्च ? इत्याह—
धृत्यादिकर्मसंसिद्धाः,
धृतिसंग्रहपक्तिव्यूहनकर्मस्वेते यथाक्रमं संसिद्धाः पृथिव्यप्तेजोवायुधातवः ।
व्यूहनं पुनः वृद्धिः प्रसर्पणं च वेदितव्यम् । इदमेषां कर्म ।
यच्च—'अप्रतिघमित्यविशेषितम्' इति, तदपि पश्चाद् दर्शयिष्यामः ।
“सप्रतिघा दश रूपिणः” ( अभि० को० १.२९ ) इत्यत्र दशैव धातवः सप्रतिघा
इत्यवधारणादविज्ञप्तिर्धर्मधातुपरिपठिता, सा त्वप्रतिघेति सेत्स्यति । तस्मा-
दिदमास्माकीनमेवमदोषदुष्टमविज्ञप्तिलक्षणमिति तदेवास्तु ॥ ११ ॥
“भूतानि पृथिवीधातुः” इति । विस्तरः—धातुग्रहणं वर्णसंस्थानात्मकपृथिव्या-
दिनिरासार्थम् । स्वलक्षणोपादायरूपधारणाद् वा धातव इति । काठिन्यादि-
स्वलक्षणं चक्षुराद्युपादायस्वरूपं च दधतीति धातवः । अष्टादश धातवस्तु
स्वसामान्यलक्षणधारणात् । गोत्रार्थो वा धात्वर्थो धारणार्थमनपेक्ष्य षड्धा
धातुदेशनायाम् । पुनर्भवबीजार्थो वा धात्वर्थः, भवं पुष्णन्तीति कृत्वा ।
महत्त्वमेषां सर्वान्यरूपोपाश्रयत्वेनोदारिकत्वादिति । सर्वोपादायरूपाश्रयत्वेन
महत्त्वाहित्यर्थः । तदुद्भूतवृत्तिष्विति । तेषांमहाभूतेरुद्भूता व्यक्ता वृत्तिर्धृत्यादिका
येषु त इमे तदुद्भूतवृत्तयः=पृथिव्यप्तेजोवायुस्कन्धाः, तेषु । एषां महाभूतानां
महासन्निवेशत्वात् महारचनत्वात् । भूतं तन्वन्तीति भूतानि ॥
“धृत्यादिकर्मसंसिद्धाः” इति । धृत्यादिकर्मनिर्देशः पृथिव्यादिषु शेषानुमा-
नार्थम् । उपलादिके हि पृथिवीद्रव्ये संग्रहपंक्तिव्यूहनदर्शनाच्छेषाणां जलतेजो-
वायूनामस्तित्वमनुमीयते । अप्सु नौसन्धारणोष्णतेरणकर्मदर्शनात् पृथिवीतेजो-
वायूनामस्तित्वम् । अग्निज्वालायां स्थैर्यसम्पिण्डनचलनदर्शनात् पृथिव्युदकवायू-
नामस्तित्वम् । वायौ सन्धारणशीतोष्णस्पर्शदर्शनात् पृथिव्यप्तेजसामस्तित्वमिति
वैभाषिकाः । व्यूहनं पुनर्वृद्धिः प्रसर्पणं वेति । वृद्धिः=सम्बन्धाधिका शरीराङ्गाव-
वयवोत्पत्तिः । प्रसर्पणम्=शरीरादीनां प्रबन्धेन देशान्तरोत्पत्तिः ॥

[निर्देश: ] प्रथमं कोशस्थानम् ४३
स्वभावस्तु यथाक्रमं
खरस्नेहोष्णतेरणाः ॥ १२ ॥
खरः पृथिवीधातुः । स्नेहोऽब्धातुः । उष्णता तेजोधातुः । ईरणा
वायुधातुः । ईर्यतेऽनया भूतस्रोतो देशान्तरोत्पादनात् प्रदीपेरणवदितीरणा ।
“वायुधातुः कतमः ? लघुसमुदीरणत्वम्” ( ) इति प्रकरणेषु
निर्दिष्टं सूत्रे च । तत्तु लघुत्वमुपादाय रूपमप्युक्तं प्रकरणेषु । अतो य ईरणा-
स्वभावो धर्मः स वायुरिति कर्मणास्य स्वभावोऽभिव्यक्तः ॥ १२ ॥
कः पुनः पृथिव्यादिनां पृथिवीधात्वादीनां च विशेषः ?
पृथिवी वर्णसंस्थानमुच्यते लोकसंज्ञया ।
तथा हि—पृथिवीं दर्शयन्तो वर्णं संस्थानं च दर्शयन्ति ।
यथा पृथिवी, एवम्
आपस्तेजश्च,
वर्णसंस्थानमेवोच्यते लोकसंज्ञया ।
वायुस्तु धातुरेव,
य एव तु वायुधातुः स एव लोके वायुरित्युच्यते ।
तथापि च ॥ १३ ॥
यथा पृथिवी वर्णसंस्थानमुच्यते लोकसंज्ञया, तथा वायुरपि—नीलिका
वात्या, मण्डलिका वात्येति ।
“उष्णता” इति । स्वभावाभिधानेऽपि भावप्रत्ययः—उष्ण एवोष्णतेति ।
देशान्तरोत्पादनात् प्रदीपेरणवदिति । क्षणिकानां नास्ति देशान्तरगमनम्, यत्रै-
वोत्पत्तिस्तत्रैव विनाशः । तेनैवमुच्यते—देशान्तरोत्पादनस्वभावा भूतस्रोतस
ईरणा; क्षणिकत्वात्, प्रदीपवत् । क्षणिकानि च भूतानि; रूपत्वात्, प्रदीपवत् ।
प्रदीपश्च क्षणिकः प्रसिद्ध इत्युदाहरणम् । कर्मणास्य स्वभावोऽभिव्यक्त इति ।
ईरणाकर्मणा लघुत्वं विशिष्यते—प्रदीरणात्मकं लघुत्वं स वायुधातुरिति ।
लघुसमुदीरणो वायुधातुः लघ्वेव तु यत्तदुपादायरूपम् ॥ १२ ॥
प्रवचने पृथिवीधात्वादयः पृथिव्यादयश्चोक्ता इति । अतः पृच्छति—
कः पुनरेषां विशेष इति ?
“लोकसंज्ञया” इति । लोकसंव्यवहारेण । वात्येति । वातानां समूहो

कस्मात् पुनरयमविज्ञप्तिपर्यन्तः 'रूपस्कन्धः' इत्युच्यते ? रूपणात् । उक्तं
भगवता—"रूप्यते रूप्यत इति भिक्षवः, तस्माद्रूपोपादानस्कन्ध इत्युच्यते । केन
रूप्यते ? पाणिसंस्पर्शेनापि स्पृष्टो रूप्यते” इति ( अ० व० सं० नि० २२.
७९. ८५ ) विस्तरः । रूप्यते बाध्यत इत्यर्थः । तथा ह्यर्थवर्गीयेषूक्तम्—
"तस्य चेत् कामयानस्य च्छन्दजातस्य देहिनः ।
ते कामा न समृध्यन्ते१ शल्यविद्ध इव रूप्यते ॥" ( सु० नि० अ० २)
रूपस्य पुनः का बाधना ? विपरिणामोत्पादना । प्रतिघातो रूपेणेत्यपरे ।
परमाणुरूपं तर्हि रूपं न प्राप्नोति, अरूपणात् ? न वै परमाणुरूपमेकं पृथग्
भूतमस्ति । सङ्घातस्थं तु तद् रूप्यत एव ।
वात्या, ब्राह्मणादिभ्यो यन्२ ( पा० सू० ४.२.४२ ) इति समूहार्थे यन्प्रत्ययः ।
स्त्रीत्वाट्टाप्प्रत्ययः ।
तथा ह्यर्थवर्गीयेषूक्तमिति । अर्थवर्गीयाणि सूत्राणि, यानि क्षुद्रके पठ्यन्ते ।
तेषूक्तम्—"तस्य चेत् कामयानस्य” (सु० नि० अ० व० २) इति । विस्तरः—तस्य
देहिनः कामयानस्य छन्दजातस्य यदि कामा विषया न समृध्यन्ते न सम्पद्यन्ते ।
शल्यविद्ध इव असौ रूप्यते बाध्यत इत्यर्थः । बाधनार्थपरिच्छिन्नेनानेन रूप्यते-
शब्देन "रूप्यते रूप्यत इति भिक्षवः” ( सं० नि० २२. ७९ ८५ ) इत्यत्र सूत्रे
रूप्यतेशब्दो बाधनार्थ एव परिच्छिद्यते । शल्यविद्धः कामयानश्च दुःखवेदियत्-
त्वाद् बाध्यत इति युक्तम् । रूपं तु कथं बाध्यते ? अत आह—विपरिणामोत्पाद-
नेति । विक्रियोत्पादनेत्यर्थः । तथा च इहार्थे सति 'शल्यविद्ध इव रूप्यते' इत्यत्रापि
यदि विक्रियत इत्यर्थो गृह्यते सुतरामर्थो युज्यते । प्रतिघात इति । स्वदेशे पर-
स्योत्पत्तिप्रतिबन्धः । परमाणुरूपं तर्हीति । द्रव्यपरमाणुरूपं न रूपं प्राप्नोति ।
कस्मात् ? अरूपणात् । निरवयवत्वे सत्यरूपणादित्यभिप्रायः । पक्षद्वयेऽप्येत-
च्चोद्यमुपन्यस्तम्—बाधनरूपणे प्रतिघातरूपणे च द्रव्यपरमाणुर्निरवयवत्वान्न
शक्यते रूपयितुमिति । न वै परमाणुरूपमेकं पृथग्भूतमस्तीति । एकमिति ग्रहणं
द्रव्यपरमाणुसन्दर्शनार्थम् । पृथग्भूतम्—सङ्घातव्यतिरिक्तम् । तदीदृग्नास्ति ।
सङ्घातस्थं नित्यं भवति; "कामेऽष्टद्रव्यकोऽशब्दः” ( अभि० को० २.२३ )
इत्यादिवचनात् । सङ्घातस्थं तद्रूप्यत एवेत्यर्थादेतदभीष्टं भवति । तद् द्रव्यपर-
माणुरूपं सङ्घातस्थं रूप्यते, बाध्यते प्रतिहन्यते च ।
१. समृध्यन्ति—का० । २ वस्तुतस्तु वातशब्दस्य पाशादिगणे पाठात् "पाशा-
दिभ्यो यः” ( ४. २. ४९ ) इति सूत्रेण यः प्रत्ययो भवति ।

अतीतानागतं तर्हि रूपं न प्राप्नोति ? तदपि रूपितं रूपयिष्यमाणं
तज्जातीयं चेति रूपम्, इन्धनवत् ।
अविज्ञप्तिस्तर्हि न रूपं¹ प्राप्नोति ? सापि विज्ञप्तिरूपणाद् रूपिता भवति,
वृक्षप्रचलने छायाप्रचलनवत्, नाविकारात् । विज्ञप्तिनिवृत्तौ चाविज्ञप्तिनिवृत्तिः²
स्याद्, वृक्षाभावे छायाऽभाववत् ।
आश्रयभूतरूपणादित्यपरे ।
अतीतानागतं तर्हीति । विस्तरः—अतीतानागतमदेशत्वान्न रूप्यते, न
बाध्यते, नापि प्रतिहन्यते । तदपीति । विस्तरः—तदपि रूपितमित्यतीतबाधन-
प्रतिघानानयेन । रूपयिष्यमाणमित्युत्पत्तिधर्मकमनागतम् । तेनैवार्थद्वयेन—
तज्जातीयं चेत्युत्पत्तिधर्मकजातीयमनुत्पत्तिधर्मकमनागतम् । इन्धनवत् । यदपीद्धं
यदपीन्धिष्यमाणं तज्जातीयं च तदपीन्धनम् । तज्जातीयं पुनरिन्धनं यदिन्धनार्थे
कल्पितमप्राप्यैवाग्निमन्तरा नङ्क्ष्यति ।
अविज्ञप्तिस्तर्हि न रूपं प्राप्नोति । कस्मात् ? अप्रतिघत्वात् । अप्रतिघत्वेन
हि सा न बाध्यते, नापि प्रतिहन्यते । सापि विज्ञप्तिरूपणादिति । विस्तरः—
विज्ञप्तिरविज्ञप्तिसमुत्थापिका । तस्याः प्रणिधाया रूपणादविज्ञप्तिरपि रूप्यते ।
यथा छायासमुत्थापकस्य वृक्षस्य प्रचलनाच्छाया प्रचलति तद्वत् । न अविकारा-
दिति । अनेन प्रतिज्ञादोष उद्ग्राह्यते । परेण ह्येवं प्रतिज्ञातम्—स्वसमुत्थापक-
विकारानुविधायिनी अविज्ञप्तिः; समुत्थाप्यत्वात्, वृक्षच्छायावदिति । सेयं
पूर्वाभ्युपगमविरोधिनी प्रतिज्ञा, अभ्युपगतो हि विज्ञप्तिविकारेऽप्यविज्ञप्तेर-
विकारः। तथा हि—अञ्जलिं भङ्क्त्वा कपोतं कुर्वतः कायविज्ञप्तिर्विक्रियत इत्य-
भ्युपगम्यते, न त्वविज्ञप्तिः। तस्मादमाथनमेतत् । विज्ञप्तिनिवृत्तौ चाविज्ञप्तिनिवृत्तिः
स्यादिति । अनेन धर्मविशेषविपर्ययोऽप्यस्याः प्रतिज्ञाया उद्ग्राह्यते, यदि वृक्ष-
च्छायाधर्म इष्यते । वृक्षनिवृत्तौ छायानिवृत्तिर्दृष्टेति तद्वत् स्यात् ।
अत्र कश्चिद् 'न अविकारात्' इति न सम्यगेतदुक्तमिति दूषयति—
विक्रियत एवाविज्ञप्तिर्विज्ञप्तिविकारे सति, मृदुमध्याधिमात्रत्वे हि विज्ञप्तेर्मृदु-
मध्याधिमात्रता भवत्यविज्ञप्तेः' इति, तदेतदयुक्तम्, कस्मात् ? उत्पत्तिरेवा-
विज्ञप्तेरेवं भवति मृदुर्मध्याधिमात्रा वा, न तु विकारः । उत्पन्नस्य हि धर्मस्य
पुनरन्यथोत्पादनं विकारः, तच्च रूपणमभिप्रेतम् ।
आश्रयभूतरूपणादित्यपर इति । वृद्धाचार्यवसुबन्धुः । भूतग्रहणमाश्रयभूतप्रदर्शन-
१. का० पुस्तके नास्ति । २. वा०—पाठ० ।

एवं तर्हि चक्षुर्विज्ञानादीनामप्याश्रयरूपणात् रूपत्वप्रसङ्गः ?
विषमोऽयमुपन्यासः; अविज्ञप्तिर्हि छायेव वृक्षं प्रभेव मणिं भूतान्या-
श्रित्य वर्तते, न त्वेवं चक्षुरादीन्याश्रित्य वर्तन्ते चक्षुर्विज्ञानादीनि । केवलं
तूत्पत्तिनिमित्तमात्रं तानि तेषां भवन्तीति ।
इदं तावद्वैभाषिकीयम्—वृक्षमाश्रित्य च्छाया वर्तते, मणिं चाश्रित्य
प्रभेति । छायादिवर्णपरमाणूनां प्रत्येकम्,
सत्यपि च तदाश्रितत्वे छायाप्रभयोर्नाविज्ञप्तिस्तथैवाश्रिता युज्यते । निरुद्धेष्वपि
अविज्ञप्त्याश्रयेषु महाभूतेषु तस्या अनिरोधाभ्युपगमात्¹ । तस्मात्² न भवत्येष
परिहारः ।
अन्ये पुनरत्र परिहारमाहुः— चक्षुर्विज्ञानादीनाश्रयो भेदं गतः ।
नार्थम् । अतश्चेतरः प्रसञ्जयति—एवं तर्हि
चक्षुराद्याश्रयरूपणात् तद्विज्ञानानामपि रूपत्वप्रसङ्गः ।
विषमोऽयमुपन्यास इति । वृद्धाचार्यवसुबन्धुदेशीयः कश्चित् परिहरति । अविज्ञ-
प्तिर्हीति । विस्तरः—छाया वृक्षमुपश्लिष्याश्रित्य वर्तते, प्रभापि मणिं तथैव ।
उत्पत्तिनिमित्तमात्रं तानि तेषामिति नोपश्लिष्टानीति भावः ।
तमितरः प्रत्याह—इदं तावद्वैभाषिकीयमिति । विस्तरः—नैतद् वैभाषिक-
मतम् । वैभाषिकमतं तु छायावर्णपरमाणुः स्वभूतचतुष्कमाश्रित्य वर्तते, न वृक्षम् ।
तथा प्रभावर्णपरमाणुः स्वभूतचतुष्कमाश्रित्य वर्तते, न मणिम्; पृथग्द्रव्यत्वा-
दिति । एवमनाश्रयकारणत्वान्निश्रितवृक्षयोर्न प्रभावन्नाविज्ञप्तिवृद्धिलिष्टे छाया-
प्रभे इत्यसामान्यं दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोः । सत्यपि च तदाश्रितत्व इति विस्तरः ।
अथापि पारम्पर्येण तदाश्रितत्वमभ्युपगम्यते—छाया स्वभूताश्रिता, तानि तु
भूतानि वृक्षमाश्रितानि; प्रभापि स्वभूताश्रिता, तानि च भूतानि मणिमाश्रि-
तानि; तदनुविधायित्वात् । तथाप्यसामान्यम्; निरुद्धेष्वप्यविज्ञप्त्याश्रयेषु महा-
भूतेषु तस्या अनिरोधाभ्युपगमादिति । "कामाप्तातीतभूतजा"
(अभि० को० ४.६) इति सिद्धान्तात् । तस्मान्न भवत्येष परिहार इति ।
य उक्तोऽभूत्—अविज्ञप्तिर्हि छायेव वृक्षमिति विस्तरेण ।
अन्ये पुनरत्र परिहारमाहुरिति । अयमेवाचार्यस्तन्मतं समर्थयन्नाह ।
आश्रयो भेदं गत इति । द्विविध इत्यर्थः । कश्चिद् रूप्यते चक्षुरादिः सप्रतिघत्वात्,
१. अनिरोधोऽभ्युपगम्यते—का० ।
२. अतो—का० ।

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् ४७
कश्चिद् रूप्यते चक्षुरादिः, कश्चिन्न रूप्यते; यथा—मनः । न त्वेवमविज्ञप्तिः ।
तस्मादसमानः प्रसङ्ग इति । अत उपपन्नमेतद्—रूपणाद्¹ रूपमिति ॥१३॥
य एव रूपस्कन्धस्वभावा उक्ताः,
इन्द्रियार्थास्त एवेष्टा दशायतनधातवः ।
आयतनव्यवस्थायां दशायतनानि—चक्षुरायतनम्, रूपायतनम्, यावत्
कायायतनम्, स्प्रष्टव्यायतनमिति । धातुव्यवस्थायां त एव दश धातवश्चक्षुर्धातु
रूपधातुर्यावत् कायधातुः, स्प्रष्टव्यधातुरिति ।
उक्तो रूपस्कन्धः, तस्य चायतनव्यवस्थानम् ॥
कश्चिन्न रूप्यते मनो विपर्ययात् । तस्मादसमानः प्रसङ्ग इति । चक्षुर्विज्ञानादीना-
मप्याश्रयभूतरूपणाद् रूपत्वप्रसङ्ग इति । रूपणाद्रूपमिति । आश्रयरूपादित्यर्थः ।
अत्र चोदयन्ति—विज्ञप्तिसम्भूतया अविज्ञप्तेरेवं परिकरेण रूपत्वं भवद्
भवेत्, समाधिसम्भूतायास्तु कथं रूपत्वमिति ? तज्जातीयत्वात् तदपि रूपम् ।
किं पुनस्तज्जातीयत्वम् ? महाभूतान्युपादायेति भावः । तेषामुपादायरूप-
जननादिहेतुभूतत्वादिति ॥ १३ ॥
“इन्द्रियार्थास्त एव” इति । भगवतो विनेयवशात् तिस्रो देशनाः—
स्कन्धायतनधातुदेशनाः । तासु च ये स्कन्धेषु देशिता धर्मास्त एवायतनधातुषु
देशिताः । असंस्कृतास्त्वत्र केवलमतिरिक्ताः । सर्वश्चाभिधर्मः सूत्रव्याख्यानम् ।
अत इदमुक्तम्—'इन्द्रियार्थास्त एव' इति विस्तरेण । लाघवकामश्चायमाचार्यः
वेदनादिस्कन्धलक्षणमनुक्त्वैव लाघवेन रूपस्कन्धस्वभावान् धर्मानायतनधातुषु
दर्शयति । इन्द्रियाणि च इन्द्रियार्थाश्च इन्द्रियार्थाः । 'त एव' इति विशेषणमन्ये-
न्द्रियनिरासार्थम्, अन्यार्थनिरासार्थं च । आयतनव्यवस्थायां तु यथासंख्येन दशा-
यतनानि चक्षुरायतनं रूपायतनं यावत्कायायतनं स्प्रष्टव्यायतनमिति । धातुव्य-
वस्थायां त एव दश धातवः चक्षुर्धातु रूपधातुर्यावत्कायधातुः स्प्रष्टव्यधातुरिति ।
उक्तो रूपस्कन्धस्तस्य चायतनधातुव्यवस्थानमिति । न सकलस्य रूपस्कन्ध-
स्यायतनधातुव्यवस्थानमुक्तम्; अविज्ञप्तिरूपस्य वक्ष्यमाणत्वात्, कथमिद-
मुच्यते—उक्तमिति । बाहुलिको निर्देशः । बाहुल्येन रूपस्कन्धस्यायतनधातु-
व्यवस्थानमुक्तमित्यर्थः । कतिपयमुद्गगुलिकासम्भवेऽपि माषराशिव्यपदेशवत् ।
१. आश्रयरूपणाद्—का०

४८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
वेदनादयो वक्तव्याः। तत्र—
वेदनाऽनुभवः
त्रिविधोऽनुभवो वेदनास्कन्धः—सुखः, दुःखः, अदुःखासुखश्च। स
पुनर्भिद्यमानः षड् वेदनाकायाः चक्षुःसंस्पर्शजा वेदना यावन्मनःसंस्पर्शजा वेदनेति।
संज्ञा निमित्तोद्ग्रहणात्मिका ॥ १४ ॥
यावन्नीलपीतदीर्घह्रस्वस्त्रीपुरुषमित्रामित्रसुखदुःखादिनिमित्तोद्ग्रहणमसौ संज्ञा-
स्कन्धः। स पुनर्भिद्यमानः षट् संज्ञाकाया वेदनावत् ॥ १४ ॥
चतुर्भ्योऽन्ये तु संस्कारस्कन्धः
रूप-वेदना-संज्ञा-विज्ञानेभ्यश्चतुर्भ्योऽन्ये तु संस्काराः संस्कारस्कन्धः।
भगवता तु सूत्रे "षट् चेतनाकायाः" (सं० नि० ) इत्युक्तम्; प्राधान्यात्।
सा हि कर्मस्वरूपत्वादभिसंस्करणे प्रधाना। अत एवोक्तं भगवता—“संस्कृत-
त्रिविधोऽनुभव इति। अनुभूतिरनुभवः=उपभोगः। कस्य ? चित्तस्य, पुद्गलस्य
वा। स च त्रिविधः—सुखो दुःखोऽदुःखासुखश्च। वस्तुनो ह्लाद-परिताप-तदुभय-
विनिर्मुक्तस्वरूपसाक्षात्कारणस्वभावः। अनुभूयते वानेन विषय इत्यनुभवः।
अनुभवतीति वानुभवः। शब्दादिनोपभोगाच्चानुभवविनिर्मुक्तव्यवस्थाप्रकृत-
श्चैतसिकविशेषस्पर्शानुभव इत्यपरे। “अनुलक्षणे” (पा० सू० १. ४. ८४)।
स्पर्शचिह्नः, स्पर्शनिमित्तोऽनुभव इत्यर्थः। स वेदनास्कन्धः।
“निमित्तोद्ग्रहणात्मिका” इति। निमित्तं वस्तुनोऽवस्थाविशेषो नीलत्वादि,
तस्योद्ग्रहणम् = परिच्छेदः, तदात्मिका तत्स्वभावा। दुःखादित्यादिशब्देन
लोहितादीनां ग्रहणम्। असौ संज्ञास्कन्धः। यदि परिच्छेदात्मिका संज्ञा,
तत्सम्प्रयोगे निमित्तमुद्गृह्णन्तीति पञ्चापि विज्ञानकाया विकल्पकाः स्युः ? न
स्युः; न हि पञ्चविज्ञानसम्प्रयोगिणी संज्ञा पट्वी। मनोविज्ञानकायसम्प्रयोगिणी
तु पट्वीति तदेव विकल्पकमुक्तम्। षट् संज्ञाकाया वेदनावदिति। यथा चक्षुः-
संस्पर्शजा वेदनेति विस्तरेणोक्तम्, तथा चक्षुःस्पर्शजा संज्ञेति विस्तरेण
वक्तव्यम् ॥ १४ ॥
“चतुर्भ्योऽन्ये” इति। चतुर्भ्यः स्कन्धेभ्यः, स्कन्धाधिकारात्। रूपस्कन्धा-
दिभ्यस्त्रिभ्य उक्तेभ्यो विज्ञानस्कन्धाच्चोद्दिष्टवक्ष्यमाणाच्चतुर्भ्योऽन्ये संस्काराः
“संस्कारस्कन्धः”। सूत्रे षट् चेतनाकाया इत्युक्तमिति। “संस्कारस्कन्धः कतमः ?
षट् चेतनाकायाः” ( ) इति। अभिसंस्करणे प्रधाना इति।

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् ४९
मभिसंस्करोति तस्मात् संस्कारा उपादानस्कन्ध इत्युच्यते" ( सं० नि० २२.
७८. ८५ ) इति । अन्यथा हि शेषाणां चैतसिकानां विप्रयुक्तानां च संस्काराणां
स्कन्धासंग्रहाद् दुःखसमुदयसत्यत्वं न स्यादिति परिज्ञापरिहाणे' न' स्याताम् ।
उक्तं च भगवता — "नाहमेकधर्ममपि अनभिज्ञायपरिज्ञाय दुःखस्यान्तक्रियां
वदामि" इति । एवम् "अप्रहाय" ( ) इत्युक्तम् ।
तस्मादवश्यमेषां संस्कारस्कन्धसंग्रहोऽभ्युपगन्तव्यः ॥
एते पुनस्त्रयः ।
इति । 'एवं चैवं च स्याम्' इत्यभिसंस्करणे प्रधानाः, "कर्महेतूपपत्तयः" इति
वचनात् । छन्दप्राप्त्यादयस्तु चेतनानुविधायित्वात् तदाकारहेतुभावानुविधानात्:
संस्कारस्कन्ध एव वेदितव्याः । तदेवं सति संस्कररो प्रवृत्तो धर्मराशिः संस्कार
इत्युक्तं भवति ।
अपरे पुनराहुः—संस्कृताभिसंस्करणे चेतनायाः प्राधान्यमुक्तम्, अतः सूत्रे
चेनाग्रहणम् । सम्प्रयुक्तविप्रयुक्तसंस्कृतधर्मसंग्रहेण तु प्राधान्यादयमेव स्कन्धः
संस्कारस्कन्धः उक्तः, संस्कृतराशिरिति कृत्वा । संस्कृतमभिसंस्करोतीति भाविन्या
संज्ञयानागतं स्कन्धपञ्चकं संस्कृतमित्युक्तम् । अन्यथा हीति । विस्तरः-यदि
यथासूत्रनिर्देशम्, चेतनैव केवला संस्कारस्कन्ध इष्यते, नान्ये । शेषाणां च्छन्दादीनां
चैतसिकानां प्राप्त्यादीनां च चित्तविप्रयुक्तानां स्कन्धासंग्रहात् । रूपादिषु स्कन्धेषु
रूपणादिलक्षणाभावेनासंग्रहात्, संस्कारस्कन्धे चैवं सूत्रे यथारुतग्रहणेनासंग्र-
हादिति स्कन्धेष्वसंग्रहात् । दुःखसमुदयसत्यत्वं न स्यादिति परिज्ञाप्रहाणे न
स्याताम् । परिज्ञा दुःखस्य, प्रहाणं समुदयस्य । अनभिज्ञाय लौकिकेन मार्गेण,
अपरिज्ञाय लोकोत्तरेण । अथ वा—अनभिज्ञाय दर्शनमार्गेण, अपरिज्ञाय
भावनामार्गेण । एवमप्रहायेत्युक्तमिति सूत्रान्तरम् । नाहमेकधर्ममप्यप्रहाय प्रहा-
दुःखस्यान्तक्रियां वदामीति । दुःखनिरोधं वदामीत्यर्थः । ननु चाकाशाप्रति-
संख्यानिरोधौ लोकोत्तरेण मार्गेण न परिज्ञायेते, अथ च दुःखस्यान्तक्रियेष्यते;
संक्लेशवस्त्वभिसन्धिवचनात् ? सौत्रान्तिकदर्शनेन च प्रज्ञप्तिसत्त्वाददोषः । न हि
तौ संक्लेशवस्तु, किमनयोः परिज्ञेयत्वेन । निरोधमार्गसत्ये अपि तर्हि न
संक्लेशवस्तु इति न परिज्ञेये स्याताम् ? दुःखसमुदयसत्यसम्बन्धसद्भावात् तयोः
परिज्ञेयत्वं व्यवस्थाप्यते । तथा हि योगिन एवं विचारयन्ति—अस्य सहेतुकस्य
दुःखस्य को निरोधः ? केन चोपायेन स निरोधः प्राप्यते ?, इति निरोधमार्ग-
१-१. ०प्रहाणे अपि—का०।
अभि० को० ४

५० भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
वेदना-संज्ञा-संस्कारस्कन्धाः आयतनधातुव्यवस्थायाम्—
धर्मायतनधात्वाख्याः सहाविज्ञप्त्यसंस्कृतैः ॥ १५ ॥
इत्येतानि सप्त द्रव्याणि धर्मायतनं धर्मधातुश्चेत्याख्यायन्ते ॥ १५ ॥
विज्ञानं प्रतिविज्ञप्तिः,
विषयं विषयं प्रति विज्ञप्तिरुपलब्धिर्विज्ञानस्कन्ध इत्युच्यते । स पुनः
षड् विज्ञानकायाः चक्षुर्विज्ञानं यावन्मनोविज्ञानमिति ।
य एष विज्ञानस्कन्ध उक्त आयतनव्यवस्थायाम्,
मनआयतनं च तत् ।
धातुव्यवस्थायां स एव—
धातवः सप्त च मताः,
कतमे सप्त ?
षड् विज्ञानान्यथो मनः ॥ १६ ॥
चक्षुर्विज्ञानधातुर्यावन्मनोविज्ञानधातुर्मनोधातुश्च । एवमत्र पञ्च स्कन्धाः,
सत्ये अपि परिजानन्ति । न त्वाकाशाप्रतिसंख्यानिरोधयोर्दुःखेन सम्बन्ध इति
न तौ परिजानन्ति । प्रयोगावस्थायां तु लौकिकेन ज्ञानेन तावपि सामान्य-
रूपेण ‘सर्वधर्मा अनात्मानः’ इति भावयन्ति ।
“धर्मायतनधात्वाख्याः” इति । आयतनं च धातुश्चायतनधातुः, धर्मश्चा-
सावायतनधातुश्च धर्मायतनधातुः, तदाख्यैषां त इमे धर्मायतनधात्वाख्याः ।
के ? वेदनासंज्ञासंस्कारस्कन्धाः ।
“सहाविज्ञप्त्यसंस्कृतैः” इति । सहाविज्ञप्त्या, सहासंस्कृतैश्चाकाशादिभिः ।
आयतनदेशनायां धर्मायतनमिति, धातुदेशनायां च धर्मधातुरिति । सप्त
द्रव्याणीति । अविज्ञप्तिः, वेदनास्कन्धः, संज्ञास्कन्धः, संस्कारस्कन्धः, आकाशम्
प्रतिसंख्यानिरोधः, अप्रतिसंख्यानिरोधश्चेति ॥ १५ ॥
“विज्ञानं प्रतिविज्ञप्तिः” इति । विज्ञानस्कन्धः प्रतिविज्ञप्तिरित्यर्थः, स्कन्धा-
धिकारात् । प्रतिर्वीप्सार्थः, विषयं विषयं प्रतीत्यर्थः । उपलब्धिवस्तुमात्रग्रहणम् ।
वेदनादयस्तु चेतसा विशेषग्रहणरूपाः । षड् विज्ञानकाया इति । षड् विज्ञान-
समूहाः ।
“षड् विज्ञानान्यथो मनः” इति । षड् विज्ञानधातवो यथासंख्येन, यच्चक्षु-