अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

३२ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
रूपं द्विधा,
वर्णः, संस्थानं च। तत्र वर्णश्चतुर्विधो नीलादिः। तद्भेदा अन्ये।
संस्थानमष्टविधं दीर्घादि विसातान्तम्।
तदेव रूपायतनं पुनरुच्यते—
विंशतिधा,
तद्यथा—नीलम्, पीतम्, लोहितम्, अवदातम्, दीर्घम्, ह्रस्वम्,
वृत्तम्, परिमण्डलम्, उन्नतम्, अवनतम्, सातम्, विसातम्, अभ्रम्,
धूमः, रजः, महिका, च्छाया, आतपः, आलोकः, अन्धकारमिति। केचित् नभ-
श्चैकवर्णमिति एकविंशतिं सम्पठन्ति। तत्र सातम् = समसंस्थानम्। विसातम् =
विषमस्थानम्। महिका = नीहारः। आतपः = सूर्यप्रभा। आलोकः = चन्द्रतार-
काग्न्योषधिमणीनां प्रभा। छाया = यत्र रूपाणां दर्शनम्। विपर्ययादन्धकारम्।
शेषं सुगमत्वान्न विपञ्चितम्। अस्ति रूपायतनम् —वर्णतो विद्यते न संस्थानतः,
नीलपीतलोहितावदातच्छायातपालोकान्धकाराख्यम्; अस्ति संस्थानतो न वर्णतः,
“रूपं द्विधा” इति। चक्षुर्बोध्यो वर्णसंस्थानभेदाद् द्विप्रकारः। लोकप्रतीत-
त्वात् तस्य स्वलक्षणमनुक्त्वा प्रभेद एव कथ्यते। वर्णश्चतुर्विधो नीलादिरिति।
नीललोहितपीतावदाता वर्णाः। तद्भेदा नान्य इत्यभ्रादयः।
अपरे व्याचक्षते—तद्भेदा अन्य इति नीलादिवर्णचतुष्टयसम्पर्कविशेषात्
काकाण्डवर्णादयोऽपि जायन्ते, न केवलमभ्रादय इति। संस्थानमाकृतिविशेषः।
पुनस्तदेवान्तर्गणिकेन भेदेन भिद्यते—“विंशतिधा” इति। तद्यथा¹—
संस्थानमष्टविधं दीर्घादिविसातान्तम्, शेषो द्वादशविधो वर्ण इति विंशतिधा।
नभश्चैकवर्णमिति। यद् दूरतो वैदूर्यमित्याकारं दृश्यते। वृत्तं वर्तुलम्। परिमण्डलं
चक्रलम्। उन्नतं स्थूलादिरूपम्। अवनतं निम्नरूपम्। यत्र रूपाणां दर्शनमिति
वचनं छायान्धकारयोर्नानाकरणप्रदर्शनार्थम्। न विपञ्चितं न विभक्तमित्यर्थः।
इदमिह विचार्यते—यदि नीलादिवर्णचतुष्टयभेदा एवाभ्रादयो न तद्व्यति-
रिक्ता भवन्ति, यथेह काकाण्डादिवर्णा नोक्तास्तथाभ्रादयोऽपि न वक्तव्या
इति? नैतद् व्याख्यानकारैर्विचारितम्। शक्यं त्वेवं भणितुम्—मायारूपसदृश-
त्वात्रीलादिभेदभूता अपि तेऽभ्रादयः पृथगुक्ताः। तथा हि ते दूरतो भित्तय
इव लक्ष्यन्ते, अभ्याशगमने तु न दृश्यन्ते। मा कस्यचिदेवं भूत्—नैतत्
१. नीलपीतादि—इत्यधिकः पाठो मुद्रितपुस्तके।