अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् ३३
दीर्घादीनां प्रदेशः कायविज्ञप्तिस्वभावः, अस्त्युभयथा, परिशिष्टं रूपायतनम् ।
आतपालोकावेव वर्णतो विद्येते इत्यपरे; दृश्यते हि नीलादीनां दीर्घादि-
परिच्छेद इति ।
कथं पुनरेकं द्रव्यमुभयथा विद्यते ? अस्त्युभयस्य तत्र प्रज्ञानात् । ज्ञानार्थो
ह्येष विदिः, न सत्ताथः । कायविज्ञप्तावपि तर्हि प्रसङ्गः ।
उक्तं रूपायतनम् ॥
किञ्चिदस्ति, विमतिर्वा—किमस्त्येतत्, उत भ्रान्तिमात्रमिति । तद्विपर्यास-
संशयनिवृत्त्यर्थमिमेऽष्टादय उक्ताः । सन्त्येवामी रूपायतनस्वभावा इति ।
दीर्घादीनां प्रदेश इति । दीर्घादिविसातान्तप्रदेश इत्यर्थः । कतरोऽसौ प्रदेशः ?
इत्याह—कायविज्ञप्तिस्वभाव इति । कायविज्ञप्तिर्हि कदाचिद्दीर्घा, कदाचिद्ध्रस्वा,
कदाचिद् यावद्विसातेति कीदृशी पुनः सावगन्तव्या ? तदालम्बनचित्तसमुत्था-
पितं यत् कायकर्म । अकायकर्मस्वभावं तु दोर्घादिविसातान्तं निरस्तं बोद्धव्यम् ।
अस्त्युभयथा, परिशिष्टमिति । यन्निरस्तं दीर्घादि, अभ्रधूमरजोमहिकाश्च ।
दृश्यते हि नीलादीनां दीर्घादिपरिच्छेद इति । नीलपीतलोहितावदातच्छाया-
न्धकाराणां दीर्घादिसंस्थानग्रहणम् । तस्मादेषामपि तृतीयायां कोट्यामन्त-
र्भाव इत्यभिप्रायः ।
कथं पुनरेकं द्रव्यमुभयथा विद्यत इति । कथमेकं द्रव्यं वर्णसंस्थानात्मकं
भवति, वर्णरूपाद्धि संस्थानरूपं द्रव्यान्तरमिति वः सिद्धान्तः । उभयस्य तत्र
प्रज्ञानात् । वर्णसंस्थानस्य तत्र ग्रहणात् । ज्ञानार्थो ह्येष विदिर्न सत्ताथं इति ।
“विद ज्ञाने” (मा० धा० २.५५) इत्येतस्य धातोर्लुग्विकरणस्यैतद्रूपं विद्यत इति,
न तु “विद सत्तायाम्” ( मा० धा० ४.६२) इत्येतस्य धातोः श्यन्विकरणस्यै-
तद्रूपमित्यर्थः । ज्ञानं तत्रोभयाकारं प्रवर्तते, न तु द्रव्यमेकमुभयलक्षणमिति
वैभाषिकपरिहारः । कायविज्ञप्तावपि तर्हि प्रसङ्ग इत्याचार्यः । न हि कायविज्ञप्तौ
गृह्यमाणायां वर्णग्रहणं न प्रवर्तते ।
वैभाषिकाणामयमभिप्रायः—नीलादिग्रहणमातपालोकग्रहणं वा संस्थान-
निरपेक्षं प्रवर्तते, कायविज्ञप्तिग्रहणं तु वर्णनिरपेक्षम्; परिशिष्टरूपायतनग्रहणं
तु वर्णसंस्थानापेक्षं प्रवर्तत इति । सौत्रान्तिकपाक्षिकस्त्वयमाचार्यों नैनमर्थं
प्रयच्छतीति । न हि चाक्षुषमेतत् संस्थानग्रहणम्, मानसं त्वेतत् परिकल्पितम् ।
वर्णसंनिवेशविशेष एव हि संस्थानम् । न संस्थानं नाम द्रव्यं किञ्चिदस्ति;
वर्णग्रहणे संस्थानग्रहणाभावात् । एतच्च कर्मकोशस्थाने परीक्ष्यते ।
अभि० को० ३