अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

एवं तर्हि चक्षुर्विज्ञानादीनामप्याश्रयरूपणात् रूपत्वप्रसङ्गः ?
विषमोऽयमुपन्यासः; अविज्ञप्तिर्हि छायेव वृक्षं प्रभेव मणिं भूतान्या-
श्रित्य वर्तते, न त्वेवं चक्षुरादीन्याश्रित्य वर्तन्ते चक्षुर्विज्ञानादीनि । केवलं
तूत्पत्तिनिमित्तमात्रं तानि तेषां भवन्तीति ।
इदं तावद्वैभाषिकीयम्—वृक्षमाश्रित्य च्छाया वर्तते, मणिं चाश्रित्य
प्रभेति । छायादिवर्णपरमाणूनां प्रत्येकम्,
सत्यपि च तदाश्रितत्वे छायाप्रभयोर्नाविज्ञप्तिस्तथैवाश्रिता युज्यते । निरुद्धेष्वपि
अविज्ञप्त्याश्रयेषु महाभूतेषु तस्या अनिरोधाभ्युपगमात्¹ । तस्मात्² न भवत्येष
परिहारः ।
अन्ये पुनरत्र परिहारमाहुः— चक्षुर्विज्ञानादीनाश्रयो भेदं गतः ।
नार्थम् । अतश्चेतरः प्रसञ्जयति—एवं तर्हि
चक्षुराद्याश्रयरूपणात् तद्विज्ञानानामपि रूपत्वप्रसङ्गः ।
विषमोऽयमुपन्यास इति । वृद्धाचार्यवसुबन्धुदेशीयः कश्चित् परिहरति । अविज्ञ-
प्तिर्हीति । विस्तरः—छाया वृक्षमुपश्लिष्याश्रित्य वर्तते, प्रभापि मणिं तथैव ।
उत्पत्तिनिमित्तमात्रं तानि तेषामिति नोपश्लिष्टानीति भावः ।
तमितरः प्रत्याह—इदं तावद्वैभाषिकीयमिति । विस्तरः—नैतद् वैभाषिक-
मतम् । वैभाषिकमतं तु छायावर्णपरमाणुः स्वभूतचतुष्कमाश्रित्य वर्तते, न वृक्षम् ।
तथा प्रभावर्णपरमाणुः स्वभूतचतुष्कमाश्रित्य वर्तते, न मणिम्; पृथग्द्रव्यत्वा-
दिति । एवमनाश्रयकारणत्वान्निश्रितवृक्षयोर्न प्रभावन्नाविज्ञप्तिवृद्धिलिष्टे छाया-
प्रभे इत्यसामान्यं दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोः । सत्यपि च तदाश्रितत्व इति विस्तरः ।
अथापि पारम्पर्येण तदाश्रितत्वमभ्युपगम्यते—छाया स्वभूताश्रिता, तानि तु
भूतानि वृक्षमाश्रितानि; प्रभापि स्वभूताश्रिता, तानि च भूतानि मणिमाश्रि-
तानि; तदनुविधायित्वात् । तथाप्यसामान्यम्; निरुद्धेष्वप्यविज्ञप्त्याश्रयेषु महा-
भूतेषु तस्या अनिरोधाभ्युपगमादिति । "कामाप्तातीतभूतजा"
(अभि० को० ४.६) इति सिद्धान्तात् । तस्मान्न भवत्येष परिहार इति ।
य उक्तोऽभूत्—अविज्ञप्तिर्हि छायेव वृक्षमिति विस्तरेण ।
अन्ये पुनरत्र परिहारमाहुरिति । अयमेवाचार्यस्तन्मतं समर्थयन्नाह ।
आश्रयो भेदं गत इति । द्विविध इत्यर्थः । कश्चिद् रूप्यते चक्षुरादिः सप्रतिघत्वात्,
१. अनिरोधोऽभ्युपगम्यते—का० ।
२. अतो—का० ।