अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

[निर्देश: ] प्रथमं कोशस्थानम् ४३
स्वभावस्तु यथाक्रमं
खरस्नेहोष्णतेरणाः ॥ १२ ॥
खरः पृथिवीधातुः । स्नेहोऽब्धातुः । उष्णता तेजोधातुः । ईरणा
वायुधातुः । ईर्यतेऽनया भूतस्रोतो देशान्तरोत्पादनात् प्रदीपेरणवदितीरणा ।
“वायुधातुः कतमः ? लघुसमुदीरणत्वम्” ( ) इति प्रकरणेषु
निर्दिष्टं सूत्रे च । तत्तु लघुत्वमुपादाय रूपमप्युक्तं प्रकरणेषु । अतो य ईरणा-
स्वभावो धर्मः स वायुरिति कर्मणास्य स्वभावोऽभिव्यक्तः ॥ १२ ॥
कः पुनः पृथिव्यादिनां पृथिवीधात्वादीनां च विशेषः ?
पृथिवी वर्णसंस्थानमुच्यते लोकसंज्ञया ।
तथा हि—पृथिवीं दर्शयन्तो वर्णं संस्थानं च दर्शयन्ति ।
यथा पृथिवी, एवम्
आपस्तेजश्च,
वर्णसंस्थानमेवोच्यते लोकसंज्ञया ।
वायुस्तु धातुरेव,
य एव तु वायुधातुः स एव लोके वायुरित्युच्यते ।
तथापि च ॥ १३ ॥
यथा पृथिवी वर्णसंस्थानमुच्यते लोकसंज्ञया, तथा वायुरपि—नीलिका
वात्या, मण्डलिका वात्येति ।
“उष्णता” इति । स्वभावाभिधानेऽपि भावप्रत्ययः—उष्ण एवोष्णतेति ।
देशान्तरोत्पादनात् प्रदीपेरणवदिति । क्षणिकानां नास्ति देशान्तरगमनम्, यत्रै-
वोत्पत्तिस्तत्रैव विनाशः । तेनैवमुच्यते—देशान्तरोत्पादनस्वभावा भूतस्रोतस
ईरणा; क्षणिकत्वात्, प्रदीपवत् । क्षणिकानि च भूतानि; रूपत्वात्, प्रदीपवत् ।
प्रदीपश्च क्षणिकः प्रसिद्ध इत्युदाहरणम् । कर्मणास्य स्वभावोऽभिव्यक्त इति ।
ईरणाकर्मणा लघुत्वं विशिष्यते—प्रदीरणात्मकं लघुत्वं स वायुधातुरिति ।
लघुसमुदीरणो वायुधातुः लघ्वेव तु यत्तदुपादायरूपम् ॥ १२ ॥
प्रवचने पृथिवीधात्वादयः पृथिव्यादयश्चोक्ता इति । अतः पृच्छति—
कः पुनरेषां विशेष इति ?
“लोकसंज्ञया” इति । लोकसंव्यवहारेण । वात्येति । वातानां समूहो