अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् ४९
मभिसंस्करोति तस्मात् संस्कारा उपादानस्कन्ध इत्युच्यते" ( सं० नि० २२.
७८. ८५ ) इति । अन्यथा हि शेषाणां चैतसिकानां विप्रयुक्तानां च संस्काराणां
स्कन्धासंग्रहाद् दुःखसमुदयसत्यत्वं न स्यादिति परिज्ञापरिहाणे' न' स्याताम् ।
उक्तं च भगवता — "नाहमेकधर्ममपि अनभिज्ञायपरिज्ञाय दुःखस्यान्तक्रियां
वदामि" इति । एवम् "अप्रहाय" ( ) इत्युक्तम् ।
तस्मादवश्यमेषां संस्कारस्कन्धसंग्रहोऽभ्युपगन्तव्यः ॥
एते पुनस्त्रयः ।
इति । 'एवं चैवं च स्याम्' इत्यभिसंस्करणे प्रधानाः, "कर्महेतूपपत्तयः" इति
वचनात् । छन्दप्राप्त्यादयस्तु चेतनानुविधायित्वात् तदाकारहेतुभावानुविधानात्:
संस्कारस्कन्ध एव वेदितव्याः । तदेवं सति संस्कररो प्रवृत्तो धर्मराशिः संस्कार
इत्युक्तं भवति ।
अपरे पुनराहुः—संस्कृताभिसंस्करणे चेतनायाः प्राधान्यमुक्तम्, अतः सूत्रे
चेनाग्रहणम् । सम्प्रयुक्तविप्रयुक्तसंस्कृतधर्मसंग्रहेण तु प्राधान्यादयमेव स्कन्धः
संस्कारस्कन्धः उक्तः, संस्कृतराशिरिति कृत्वा । संस्कृतमभिसंस्करोतीति भाविन्या
संज्ञयानागतं स्कन्धपञ्चकं संस्कृतमित्युक्तम् । अन्यथा हीति । विस्तरः-यदि
यथासूत्रनिर्देशम्, चेतनैव केवला संस्कारस्कन्ध इष्यते, नान्ये । शेषाणां च्छन्दादीनां
चैतसिकानां प्राप्त्यादीनां च चित्तविप्रयुक्तानां स्कन्धासंग्रहात् । रूपादिषु स्कन्धेषु
रूपणादिलक्षणाभावेनासंग्रहात्, संस्कारस्कन्धे चैवं सूत्रे यथारुतग्रहणेनासंग्र-
हादिति स्कन्धेष्वसंग्रहात् । दुःखसमुदयसत्यत्वं न स्यादिति परिज्ञाप्रहाणे न
स्याताम् । परिज्ञा दुःखस्य, प्रहाणं समुदयस्य । अनभिज्ञाय लौकिकेन मार्गेण,
अपरिज्ञाय लोकोत्तरेण । अथ वा—अनभिज्ञाय दर्शनमार्गेण, अपरिज्ञाय
भावनामार्गेण । एवमप्रहायेत्युक्तमिति सूत्रान्तरम् । नाहमेकधर्ममप्यप्रहाय प्रहा-
दुःखस्यान्तक्रियां वदामीति । दुःखनिरोधं वदामीत्यर्थः । ननु चाकाशाप्रति-
संख्यानिरोधौ लोकोत्तरेण मार्गेण न परिज्ञायेते, अथ च दुःखस्यान्तक्रियेष्यते;
संक्लेशवस्त्वभिसन्धिवचनात् ? सौत्रान्तिकदर्शनेन च प्रज्ञप्तिसत्त्वाददोषः । न हि
तौ संक्लेशवस्तु, किमनयोः परिज्ञेयत्वेन । निरोधमार्गसत्ये अपि तर्हि न
संक्लेशवस्तु इति न परिज्ञेये स्याताम् ? दुःखसमुदयसत्यसम्बन्धसद्भावात् तयोः
परिज्ञेयत्वं व्यवस्थाप्यते । तथा हि योगिन एवं विचारयन्ति—अस्य सहेतुकस्य
दुःखस्य को निरोधः ? केन चोपायेन स निरोधः प्राप्यते ?, इति निरोधमार्ग-
१-१. ०प्रहाणे अपि—का०।
अभि० को० ४