अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

अतीतानागतं तर्हि रूपं न प्राप्नोति ? तदपि रूपितं रूपयिष्यमाणं
तज्जातीयं चेति रूपम्, इन्धनवत् ।
अविज्ञप्तिस्तर्हि न रूपं¹ प्राप्नोति ? सापि विज्ञप्तिरूपणाद् रूपिता भवति,
वृक्षप्रचलने छायाप्रचलनवत्, नाविकारात् । विज्ञप्तिनिवृत्तौ चाविज्ञप्तिनिवृत्तिः²
स्याद्, वृक्षाभावे छायाऽभाववत् ।
आश्रयभूतरूपणादित्यपरे ।
अतीतानागतं तर्हीति । विस्तरः—अतीतानागतमदेशत्वान्न रूप्यते, न
बाध्यते, नापि प्रतिहन्यते । तदपीति । विस्तरः—तदपि रूपितमित्यतीतबाधन-
प्रतिघानानयेन । रूपयिष्यमाणमित्युत्पत्तिधर्मकमनागतम् । तेनैवार्थद्वयेन—
तज्जातीयं चेत्युत्पत्तिधर्मकजातीयमनुत्पत्तिधर्मकमनागतम् । इन्धनवत् । यदपीद्धं
यदपीन्धिष्यमाणं तज्जातीयं च तदपीन्धनम् । तज्जातीयं पुनरिन्धनं यदिन्धनार्थे
कल्पितमप्राप्यैवाग्निमन्तरा नङ्क्ष्यति ।
अविज्ञप्तिस्तर्हि न रूपं प्राप्नोति । कस्मात् ? अप्रतिघत्वात् । अप्रतिघत्वेन
हि सा न बाध्यते, नापि प्रतिहन्यते । सापि विज्ञप्तिरूपणादिति । विस्तरः—
विज्ञप्तिरविज्ञप्तिसमुत्थापिका । तस्याः प्रणिधाया रूपणादविज्ञप्तिरपि रूप्यते ।
यथा छायासमुत्थापकस्य वृक्षस्य प्रचलनाच्छाया प्रचलति तद्वत् । न अविकारा-
दिति । अनेन प्रतिज्ञादोष उद्ग्राह्यते । परेण ह्येवं प्रतिज्ञातम्—स्वसमुत्थापक-
विकारानुविधायिनी अविज्ञप्तिः; समुत्थाप्यत्वात्, वृक्षच्छायावदिति । सेयं
पूर्वाभ्युपगमविरोधिनी प्रतिज्ञा, अभ्युपगतो हि विज्ञप्तिविकारेऽप्यविज्ञप्तेर-
विकारः। तथा हि—अञ्जलिं भङ्क्त्वा कपोतं कुर्वतः कायविज्ञप्तिर्विक्रियत इत्य-
भ्युपगम्यते, न त्वविज्ञप्तिः। तस्मादमाथनमेतत् । विज्ञप्तिनिवृत्तौ चाविज्ञप्तिनिवृत्तिः
स्यादिति । अनेन धर्मविशेषविपर्ययोऽप्यस्याः प्रतिज्ञाया उद्ग्राह्यते, यदि वृक्ष-
च्छायाधर्म इष्यते । वृक्षनिवृत्तौ छायानिवृत्तिर्दृष्टेति तद्वत् स्यात् ।
अत्र कश्चिद् 'न अविकारात्' इति न सम्यगेतदुक्तमिति दूषयति—
विक्रियत एवाविज्ञप्तिर्विज्ञप्तिविकारे सति, मृदुमध्याधिमात्रत्वे हि विज्ञप्तेर्मृदु-
मध्याधिमात्रता भवत्यविज्ञप्तेः' इति, तदेतदयुक्तम्, कस्मात् ? उत्पत्तिरेवा-
विज्ञप्तेरेवं भवति मृदुर्मध्याधिमात्रा वा, न तु विकारः । उत्पन्नस्य हि धर्मस्य
पुनरन्यथोत्पादनं विकारः, तच्च रूपणमभिप्रेतम् ।
आश्रयभूतरूपणादित्यपर इति । वृद्धाचार्यवसुबन्धुः । भूतग्रहणमाश्रयभूतप्रदर्शन-
१. का० पुस्तके नास्ति । २. वा०—पाठ० ।