अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् ४७
कश्चिद् रूप्यते चक्षुरादिः, कश्चिन्न रूप्यते; यथा—मनः । न त्वेवमविज्ञप्तिः ।
तस्मादसमानः प्रसङ्ग इति । अत उपपन्नमेतद्—रूपणाद्¹ रूपमिति ॥१३॥
य एव रूपस्कन्धस्वभावा उक्ताः,
इन्द्रियार्थास्त एवेष्टा दशायतनधातवः ।
आयतनव्यवस्थायां दशायतनानि—चक्षुरायतनम्, रूपायतनम्, यावत्
कायायतनम्, स्प्रष्टव्यायतनमिति । धातुव्यवस्थायां त एव दश धातवश्चक्षुर्धातु
रूपधातुर्यावत् कायधातुः, स्प्रष्टव्यधातुरिति ।
उक्तो रूपस्कन्धः, तस्य चायतनव्यवस्थानम् ॥
कश्चिन्न रूप्यते मनो विपर्ययात् । तस्मादसमानः प्रसङ्ग इति । चक्षुर्विज्ञानादीना-
मप्याश्रयभूतरूपणाद् रूपत्वप्रसङ्ग इति । रूपणाद्रूपमिति । आश्रयरूपादित्यर्थः ।
अत्र चोदयन्ति—विज्ञप्तिसम्भूतया अविज्ञप्तेरेवं परिकरेण रूपत्वं भवद्
भवेत्, समाधिसम्भूतायास्तु कथं रूपत्वमिति ? तज्जातीयत्वात् तदपि रूपम् ।
किं पुनस्तज्जातीयत्वम् ? महाभूतान्युपादायेति भावः । तेषामुपादायरूप-
जननादिहेतुभूतत्वादिति ॥ १३ ॥
“इन्द्रियार्थास्त एव” इति । भगवतो विनेयवशात् तिस्रो देशनाः—
स्कन्धायतनधातुदेशनाः । तासु च ये स्कन्धेषु देशिता धर्मास्त एवायतनधातुषु
देशिताः । असंस्कृतास्त्वत्र केवलमतिरिक्ताः । सर्वश्चाभिधर्मः सूत्रव्याख्यानम् ।
अत इदमुक्तम्—'इन्द्रियार्थास्त एव' इति विस्तरेण । लाघवकामश्चायमाचार्यः
वेदनादिस्कन्धलक्षणमनुक्त्वैव लाघवेन रूपस्कन्धस्वभावान् धर्मानायतनधातुषु
दर्शयति । इन्द्रियाणि च इन्द्रियार्थाश्च इन्द्रियार्थाः । 'त एव' इति विशेषणमन्ये-
न्द्रियनिरासार्थम्, अन्यार्थनिरासार्थं च । आयतनव्यवस्थायां तु यथासंख्येन दशा-
यतनानि चक्षुरायतनं रूपायतनं यावत्कायायतनं स्प्रष्टव्यायतनमिति । धातुव्य-
वस्थायां त एव दश धातवः चक्षुर्धातु रूपधातुर्यावत्कायधातुः स्प्रष्टव्यधातुरिति ।
उक्तो रूपस्कन्धस्तस्य चायतनधातुव्यवस्थानमिति । न सकलस्य रूपस्कन्ध-
स्यायतनधातुव्यवस्थानमुक्तम्; अविज्ञप्तिरूपस्य वक्ष्यमाणत्वात्, कथमिद-
मुच्यते—उक्तमिति । बाहुलिको निर्देशः । बाहुल्येन रूपस्कन्धस्यायतनधातु-
व्यवस्थानमुक्तमित्यर्थः । कतिपयमुद्गगुलिकासम्भवेऽपि माषराशिव्यपदेशवत् ।
१. आश्रयरूपणाद्—का०