अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

महाभूतान्युपादायेत्युक्तानि कतमानि भूतानि ?
भूतानि पृथिवीधातुरप्तेजोवायुधातवः ।
इत्येते चत्वारः स्वलक्षणोपादायरूपधारणाद् धातवश्चत्वारि महाभूतान्यु-
च्यन्ते । महत्त्वमेषां सर्वान्यरूपोपाश्रयत्वेनोदारिकत्वात्, अथ वा—तदुद्भूत-
वृत्तिषु पृथिव्यप्तेजोवायुस्कन्धेष्वेषां महासन्निवेशत्वात् ।
ते पुनरेते धातवः कस्मिन् कर्मणि संसिद्धाः, किंस्वभावाश्च ? इत्याह—
धृत्यादिकर्मसंसिद्धाः,
धृतिसंग्रहपक्तिव्यूहनकर्मस्वेते यथाक्रमं संसिद्धाः पृथिव्यप्तेजोवायुधातवः ।
व्यूहनं पुनः वृद्धिः प्रसर्पणं च वेदितव्यम् । इदमेषां कर्म ।
यच्च—'अप्रतिघमित्यविशेषितम्' इति, तदपि पश्चाद् दर्शयिष्यामः ।
“सप्रतिघा दश रूपिणः” ( अभि० को० १.२९ ) इत्यत्र दशैव धातवः सप्रतिघा
इत्यवधारणादविज्ञप्तिर्धर्मधातुपरिपठिता, सा त्वप्रतिघेति सेत्स्यति । तस्मा-
दिदमास्माकीनमेवमदोषदुष्टमविज्ञप्तिलक्षणमिति तदेवास्तु ॥ ११ ॥
“भूतानि पृथिवीधातुः” इति । विस्तरः—धातुग्रहणं वर्णसंस्थानात्मकपृथिव्या-
दिनिरासार्थम् । स्वलक्षणोपादायरूपधारणाद् वा धातव इति । काठिन्यादि-
स्वलक्षणं चक्षुराद्युपादायस्वरूपं च दधतीति धातवः । अष्टादश धातवस्तु
स्वसामान्यलक्षणधारणात् । गोत्रार्थो वा धात्वर्थो धारणार्थमनपेक्ष्य षड्धा
धातुदेशनायाम् । पुनर्भवबीजार्थो वा धात्वर्थः, भवं पुष्णन्तीति कृत्वा ।
महत्त्वमेषां सर्वान्यरूपोपाश्रयत्वेनोदारिकत्वादिति । सर्वोपादायरूपाश्रयत्वेन
महत्त्वाहित्यर्थः । तदुद्भूतवृत्तिष्विति । तेषांमहाभूतेरुद्भूता व्यक्ता वृत्तिर्धृत्यादिका
येषु त इमे तदुद्भूतवृत्तयः=पृथिव्यप्तेजोवायुस्कन्धाः, तेषु । एषां महाभूतानां
महासन्निवेशत्वात् महारचनत्वात् । भूतं तन्वन्तीति भूतानि ॥
“धृत्यादिकर्मसंसिद्धाः” इति । धृत्यादिकर्मनिर्देशः पृथिव्यादिषु शेषानुमा-
नार्थम् । उपलादिके हि पृथिवीद्रव्ये संग्रहपंक्तिव्यूहनदर्शनाच्छेषाणां जलतेजो-
वायूनामस्तित्वमनुमीयते । अप्सु नौसन्धारणोष्णतेरणकर्मदर्शनात् पृथिवीतेजो-
वायूनामस्तित्वम् । अग्निज्वालायां स्थैर्यसम्पिण्डनचलनदर्शनात् पृथिव्युदकवायू-
नामस्तित्वम् । वायौ सन्धारणशीतोष्णस्पर्शदर्शनात् पृथिव्यप्तेजसामस्तित्वमिति
वैभाषिकाः । व्यूहनं पुनर्वृद्धिः प्रसर्पणं वेति । वृद्धिः=सम्बन्धाधिका शरीराङ्गाव-
वयवोत्पत्तिः । प्रसर्पणम्=शरीरादीनां प्रबन्धेन देशान्तरोत्पत्तिः ॥