अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] · प्रथमं कोशस्थानम् ३५
रसः ।
षोढा,
मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायभेदात् ॥
चतुर्विधो गन्धः,
सुगन्धदुर्गन्धयोः समविषमगन्धत्वात् । त्रिविधस्तु शास्त्रे— सुगन्धः,
दुर्गन्धः, समगन्ध इति ·
स्प्रष्टव्यमेकादशात्मकम् । १० ॥
स्प्रष्टव्यमेकादशद्रव्यस्वभावम्—'चत्वारि महाभूतानि, श्लक्ष्णत्वम्,' कर्क-
शत्वम्, गुरुत्वम्, लघुत्वम्, शीतम्, जिघत्सा, पिपासा चेति । तत्र भूतानि
पश्चाद् ( १. १२ ) वक्ष्यामः । श्लक्ष्णत्वम् = मृदुता । कर्कशत्वम् = परुषता ।
गुरुत्वम् = येन भावास्तुल्यन्ते । लघुत्वं विपर्ययात् । शीतम् = उष्णाभिलाषकृत् ।
जिघत्सा = भोजनाभिलाषकृत् । कारणे कार्योपचारात् । यथा—
“बुद्धानां सुख उत्पादः सुखा धर्मस्य देशना ।
सुखा सङ्घस्य सामग्री समग्राणां तपः सुखम्” ॥ ( ध० प० १९४ ) इति ।
उपादायरूपत्वाद्, वर्णपरमाणुवदिति भावः ।
“रसः षोढा” इति । षण्मूलजातिमधिकृत्यैवमुक्तम् । रसषट्कस्यान्योन्य-
सम्पर्कविशेषात् त्वतिबहुप्रकारा रसाः सम्भवन्ति । एककद्विकत्रिकचतुष्कपञ्चक-
षट्सम्पर्कयोगाद्धि चरके त्रिषष्टी रसा उपदिष्टाः ।
सुगन्धदुर्गन्धयोः समविषमगन्धत्वादिति । अनुत्कटोत्कटगन्धत्वादित्यर्थः ।
अस्मिन् पक्षे द्विविधो गन्ध इष्टः । त्रिविधस्तु शास्त्र इति । समगन्धोऽन्यस्तृतीय
इत्यर्थः ।
अपरे पुनर्व्याचक्षते—'समगन्ध इति तयोरेवैकदेशः' इति । स एवार्थो
भवति, शब्दमात्रं तु भिद्यते ।
शीतमुष्णाभिलाषकृदिति । सम्भवं प्रत्येवमुच्यते । यो धर्म उष्णाभिलाषं
कुर्यात् तच्छीतं नामोपादायरूपम् । ग्रीष्मे यद्यपि तन्न कुर्यात्, तज्जातीयत्वात्तु
शीतमेव तदवगन्तव्यम् । कारणे कार्योपचारादिति । अत्तुमिच्छा जिघत्सा चेतसिको
धर्मः, तस्य कारणम् । अन्तरुदरे कायेन्द्रियेण यः स्पृश्यते सा जिघत्सा नामो-
पादायरूपम् । यथा—“बुद्धानां सुखमुत्पादः” इत्यादि । अभ्युदयनिःश्रेयससुख-
कारणत्वाद् बुद्धोत्पादस्य स सुखमित्युच्यते, तद्वत् । एवं पिपासापि वक्तव्या ।