अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

५० भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
वेदना-संज्ञा-संस्कारस्कन्धाः आयतनधातुव्यवस्थायाम्—
धर्मायतनधात्वाख्याः सहाविज्ञप्त्यसंस्कृतैः ॥ १५ ॥
इत्येतानि सप्त द्रव्याणि धर्मायतनं धर्मधातुश्चेत्याख्यायन्ते ॥ १५ ॥
विज्ञानं प्रतिविज्ञप्तिः,
विषयं विषयं प्रति विज्ञप्तिरुपलब्धिर्विज्ञानस्कन्ध इत्युच्यते । स पुनः
षड् विज्ञानकायाः चक्षुर्विज्ञानं यावन्मनोविज्ञानमिति ।
य एष विज्ञानस्कन्ध उक्त आयतनव्यवस्थायाम्,
मनआयतनं च तत् ।
धातुव्यवस्थायां स एव—
धातवः सप्त च मताः,
कतमे सप्त ?
षड् विज्ञानान्यथो मनः ॥ १६ ॥
चक्षुर्विज्ञानधातुर्यावन्मनोविज्ञानधातुर्मनोधातुश्च । एवमत्र पञ्च स्कन्धाः,
सत्ये अपि परिजानन्ति । न त्वाकाशाप्रतिसंख्यानिरोधयोर्दुःखेन सम्बन्ध इति
न तौ परिजानन्ति । प्रयोगावस्थायां तु लौकिकेन ज्ञानेन तावपि सामान्य-
रूपेण ‘सर्वधर्मा अनात्मानः’ इति भावयन्ति ।
“धर्मायतनधात्वाख्याः” इति । आयतनं च धातुश्चायतनधातुः, धर्मश्चा-
सावायतनधातुश्च धर्मायतनधातुः, तदाख्यैषां त इमे धर्मायतनधात्वाख्याः ।
के ? वेदनासंज्ञासंस्कारस्कन्धाः ।
“सहाविज्ञप्त्यसंस्कृतैः” इति । सहाविज्ञप्त्या, सहासंस्कृतैश्चाकाशादिभिः ।
आयतनदेशनायां धर्मायतनमिति, धातुदेशनायां च धर्मधातुरिति । सप्त
द्रव्याणीति । अविज्ञप्तिः, वेदनास्कन्धः, संज्ञास्कन्धः, संस्कारस्कन्धः, आकाशम्
प्रतिसंख्यानिरोधः, अप्रतिसंख्यानिरोधश्चेति ॥ १५ ॥
“विज्ञानं प्रतिविज्ञप्तिः” इति । विज्ञानस्कन्धः प्रतिविज्ञप्तिरित्यर्थः, स्कन्धा-
धिकारात् । प्रतिर्वीप्सार्थः, विषयं विषयं प्रतीत्यर्थः । उपलब्धिवस्तुमात्रग्रहणम् ।
वेदनादयस्तु चेतसा विशेषग्रहणरूपाः । षड् विज्ञानकाया इति । षड् विज्ञान-
समूहाः ।
“षड् विज्ञानान्यथो मनः” इति । षड् विज्ञानधातवो यथासंख्येन, यच्चक्षु-