अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

३६ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
तत्र रूपधातौ जिघत्सापिपासे न स्तः, शेषमस्ति । यद्यपि तत्र वस्त्राण्येक-
शो न तुल्यन्ते, सञ्चितानि पुनस्तुल्यन्ते । शीतमपघातकं नास्ति, अनुग्राहकं
किलास्ति ।
यदेतद् बहुविधं रूपमुक्तम्, तत्र कदाचिदेकेन द्रव्येण चक्षुर्विज्ञानमुत्पद्यते
यदा तत्प्रकारव्यवच्छेदो भवति । कदाचिद् बहुभिर्यदा न व्यवच्छेदः, तद्यथा-
सेनाव्यूहमनेकवर्णसंस्थानं मणिसमूहं च दूरात् पश्यतः ।
एवं श्रोत्रादिविज्ञानं वेदितव्यम् ।
कायविज्ञानं तु परं पञ्चभिः स्प्रष्टव्यैरूत्पद्यत इत्येके । चतुर्भिर्महाभूतैरेकेन
च श्लक्ष्णत्वादिना सर्वैरेकादशभिरित्यपरे ।
ननु चैवं समस्तालम्बनत्वात् सामान्यविषयाः पञ्च विज्ञानकायाः प्राप्नुवन्ति,

सञ्चितानि पुनस्तुल्यन्त इति सूक्ष्मगुरुत्वसद्भावादित्यभिप्रायः । अत्रानुमानम्—
'सगुरुत्वं रूपावचरं वस्त्रादि; आधाराधेयभावात्, कुण्डबदरवद्' इति ।
अनुग्राहकं किलास्तीति । किलशब्दो वैभाषिकमतद्योतनार्थम् । स्वमतं तु—
'समाधिरेवात्रानुग्राहकः, किमत्र शीतेन परिकल्पितेन' इति । यदा तत्प्रकार-
व्यवच्छेद इति । यदा नीलादिप्रकारनिमित्ताभोगः । 'एवं श्रोत्रादिविज्ञानमिति ।
य एष बहुविधः शब्द उक्तः, तत्र कदाचिदेकेन द्रव्येण श्रोत्रविज्ञानमुत्पद्यते,
यदा तत्प्रकारव्यवच्छेदो भवति; कदाचिद् बहुभिर्यदा न व्यवच्छेदः, तद्यथा
तूर्यशब्दसमूहमनेकाकारतारमन्द्रादिशब्दरूपं शृण्वतः ।
एवं घ्राणजिह्वाविज्ञाने अपि स्वविषये योज्ये ।
कायविज्ञानं तु परं पञ्चभिरिति । कथम् ? कदाचिदेकेन द्रव्येणोत्पद्यते यदा
तत्प्रकारव्यवच्छेदो भवति; कदाचिद् द्वाभ्यां यावत्पञ्चभिर्यदा न व्यव-
च्छेदः । एकेन च श्लक्ष्णत्वादिनेति । किमत्र कारणम् ? कर्कशत्वादीनामन्यभूत-
चतुष्काश्रितत्वात् ।
ननु चैवमिति । विस्तरः—यथा चक्षुःश्रोत्रघ्राणजिह्वाकायविज्ञानालम्ब-
नान्यभिसमस्य मनोविज्ञानं गृह्णातीति कृत्वा सामान्यलक्षणविषयं तद् व्यवस्था-
प्यते, तथा नीलपीतलोहितावदातालम्बनानां चतुर्णां चक्षुर्विज्ञानानां तानि
चत्वारि बहुतराणि चालम्बनान्यभिसमस्य चक्षुर्विज्ञानमेकं गृह्णातीति सामान्य-
लक्षणविषयं तत् प्राप्नोति, रूपायतनसामान्यलक्षणमस्यालम्बनमिति कृत्वा ।