अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

कस्मात् पुनरयमविज्ञप्तिपर्यन्तः 'रूपस्कन्धः' इत्युच्यते ? रूपणात् । उक्तं
भगवता—"रूप्यते रूप्यत इति भिक्षवः, तस्माद्रूपोपादानस्कन्ध इत्युच्यते । केन
रूप्यते ? पाणिसंस्पर्शेनापि स्पृष्टो रूप्यते” इति ( अ० व० सं० नि० २२.
७९. ८५ ) विस्तरः । रूप्यते बाध्यत इत्यर्थः । तथा ह्यर्थवर्गीयेषूक्तम्—
"तस्य चेत् कामयानस्य च्छन्दजातस्य देहिनः ।
ते कामा न समृध्यन्ते१ शल्यविद्ध इव रूप्यते ॥" ( सु० नि० अ० २)
रूपस्य पुनः का बाधना ? विपरिणामोत्पादना । प्रतिघातो रूपेणेत्यपरे ।
परमाणुरूपं तर्हि रूपं न प्राप्नोति, अरूपणात् ? न वै परमाणुरूपमेकं पृथग्
भूतमस्ति । सङ्घातस्थं तु तद् रूप्यत एव ।
वात्या, ब्राह्मणादिभ्यो यन्२ ( पा० सू० ४.२.४२ ) इति समूहार्थे यन्प्रत्ययः ।
स्त्रीत्वाट्टाप्प्रत्ययः ।
तथा ह्यर्थवर्गीयेषूक्तमिति । अर्थवर्गीयाणि सूत्राणि, यानि क्षुद्रके पठ्यन्ते ।
तेषूक्तम्—"तस्य चेत् कामयानस्य” (सु० नि० अ० व० २) इति । विस्तरः—तस्य
देहिनः कामयानस्य छन्दजातस्य यदि कामा विषया न समृध्यन्ते न सम्पद्यन्ते ।
शल्यविद्ध इव असौ रूप्यते बाध्यत इत्यर्थः । बाधनार्थपरिच्छिन्नेनानेन रूप्यते-
शब्देन "रूप्यते रूप्यत इति भिक्षवः” ( सं० नि० २२. ७९ ८५ ) इत्यत्र सूत्रे
रूप्यतेशब्दो बाधनार्थ एव परिच्छिद्यते । शल्यविद्धः कामयानश्च दुःखवेदियत्-
त्वाद् बाध्यत इति युक्तम् । रूपं तु कथं बाध्यते ? अत आह—विपरिणामोत्पाद-
नेति । विक्रियोत्पादनेत्यर्थः । तथा च इहार्थे सति 'शल्यविद्ध इव रूप्यते' इत्यत्रापि
यदि विक्रियत इत्यर्थो गृह्यते सुतरामर्थो युज्यते । प्रतिघात इति । स्वदेशे पर-
स्योत्पत्तिप्रतिबन्धः । परमाणुरूपं तर्हीति । द्रव्यपरमाणुरूपं न रूपं प्राप्नोति ।
कस्मात् ? अरूपणात् । निरवयवत्वे सत्यरूपणादित्यभिप्रायः । पक्षद्वयेऽप्येत-
च्चोद्यमुपन्यस्तम्—बाधनरूपणे प्रतिघातरूपणे च द्रव्यपरमाणुर्निरवयवत्वान्न
शक्यते रूपयितुमिति । न वै परमाणुरूपमेकं पृथग्भूतमस्तीति । एकमिति ग्रहणं
द्रव्यपरमाणुसन्दर्शनार्थम् । पृथग्भूतम्—सङ्घातव्यतिरिक्तम् । तदीदृग्नास्ति ।
सङ्घातस्थं नित्यं भवति; "कामेऽष्टद्रव्यकोऽशब्दः” ( अभि० को० २.२३ )
इत्यादिवचनात् । सङ्घातस्थं तद्रूप्यत एवेत्यर्थादेतदभीष्टं भवति । तद् द्रव्यपर-
माणुरूपं सङ्घातस्थं रूप्यते, बाध्यते प्रतिहन्यते च ।
१. समृध्यन्ति—का० । २ वस्तुतस्तु वातशब्दस्य पाशादिगणे पाठात् "पाशा-
दिभ्यो यः” ( ४. २. ४९ ) इति सूत्रेण यः प्रत्ययो भवति ।