अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

४८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
वेदनादयो वक्तव्याः। तत्र—
वेदनाऽनुभवः
त्रिविधोऽनुभवो वेदनास्कन्धः—सुखः, दुःखः, अदुःखासुखश्च। स
पुनर्भिद्यमानः षड् वेदनाकायाः चक्षुःसंस्पर्शजा वेदना यावन्मनःसंस्पर्शजा वेदनेति।
संज्ञा निमित्तोद्ग्रहणात्मिका ॥ १४ ॥
यावन्नीलपीतदीर्घह्रस्वस्त्रीपुरुषमित्रामित्रसुखदुःखादिनिमित्तोद्ग्रहणमसौ संज्ञा-
स्कन्धः। स पुनर्भिद्यमानः षट् संज्ञाकाया वेदनावत् ॥ १४ ॥
चतुर्भ्योऽन्ये तु संस्कारस्कन्धः
रूप-वेदना-संज्ञा-विज्ञानेभ्यश्चतुर्भ्योऽन्ये तु संस्काराः संस्कारस्कन्धः।
भगवता तु सूत्रे "षट् चेतनाकायाः" (सं० नि० ) इत्युक्तम्; प्राधान्यात्।
सा हि कर्मस्वरूपत्वादभिसंस्करणे प्रधाना। अत एवोक्तं भगवता—“संस्कृत-
त्रिविधोऽनुभव इति। अनुभूतिरनुभवः=उपभोगः। कस्य ? चित्तस्य, पुद्गलस्य
वा। स च त्रिविधः—सुखो दुःखोऽदुःखासुखश्च। वस्तुनो ह्लाद-परिताप-तदुभय-
विनिर्मुक्तस्वरूपसाक्षात्कारणस्वभावः। अनुभूयते वानेन विषय इत्यनुभवः।
अनुभवतीति वानुभवः। शब्दादिनोपभोगाच्चानुभवविनिर्मुक्तव्यवस्थाप्रकृत-
श्चैतसिकविशेषस्पर्शानुभव इत्यपरे। “अनुलक्षणे” (पा० सू० १. ४. ८४)।
स्पर्शचिह्नः, स्पर्शनिमित्तोऽनुभव इत्यर्थः। स वेदनास्कन्धः।
“निमित्तोद्ग्रहणात्मिका” इति। निमित्तं वस्तुनोऽवस्थाविशेषो नीलत्वादि,
तस्योद्ग्रहणम् = परिच्छेदः, तदात्मिका तत्स्वभावा। दुःखादित्यादिशब्देन
लोहितादीनां ग्रहणम्। असौ संज्ञास्कन्धः। यदि परिच्छेदात्मिका संज्ञा,
तत्सम्प्रयोगे निमित्तमुद्गृह्णन्तीति पञ्चापि विज्ञानकाया विकल्पकाः स्युः ? न
स्युः; न हि पञ्चविज्ञानसम्प्रयोगिणी संज्ञा पट्वी। मनोविज्ञानकायसम्प्रयोगिणी
तु पट्वीति तदेव विकल्पकमुक्तम्। षट् संज्ञाकाया वेदनावदिति। यथा चक्षुः-
संस्पर्शजा वेदनेति विस्तरेणोक्तम्, तथा चक्षुःस्पर्शजा संज्ञेति विस्तरेण
वक्तव्यम् ॥ १४ ॥
“चतुर्भ्योऽन्ये” इति। चतुर्भ्यः स्कन्धेभ्यः, स्कन्धाधिकारात्। रूपस्कन्धा-
दिभ्यस्त्रिभ्य उक्तेभ्यो विज्ञानस्कन्धाच्चोद्दिष्टवक्ष्यमाणाच्चतुर्भ्योऽन्ये संस्काराः
“संस्कारस्कन्धः”। सूत्रे षट् चेतनाकाया इत्युक्तमिति। “संस्कारस्कन्धः कतमः ?
षट् चेतनाकायाः” ( ) इति। अभिसंस्करणे प्रधाना इति।