अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् ३७
न स्वलक्षणविषयाः ? आयतनस्वलक्षणं प्रत्येते स्वलक्षणविषया इष्यन्ते, न
द्रव्यस्वलक्षणमित्यदोषः ।
इदं विचार्यते—कायजिह्वेन्द्रिययोर्युगपद् विषयप्राप्तौ सत्यां कतरद् विज्ञानं
पूर्वमुत्पद्यते ? यस्य विषयः पटीयान् । सम्प्राप्ते तु विषये जिह्वाविज्ञानं पूर्व-
मुत्पद्यते; भोक्तुकामतावर्जितत्वात् सन्ततेः ॥ १० ॥
उक्ताः पञ्चेन्द्रियार्थाः, यथा च तेषां ग्रहणम् ॥
अविज्ञप्तिरिदानीं वक्तव्या । सेयमुच्यते—
तथा श्रोत्रादीनामपि विज्ञानकायानि स्वविषयेषु योज्यानि । आयतनस्वलक्षणं
प्रतीति । स्वं लक्षणं स्वलक्षणम्, आयतानां स्वलक्षणम् आयतनस्वलक्षणम्
चक्षुर्विज्ञानविज्ञेयत्वादि, रूपायतनत्वादि वा; तत् प्रति एते पञ्च विज्ञानकायाः
स्वलक्षणविषया इष्यन्ते प्रवचने । न द्रव्यस्वलक्षणं प्रति । स्वलक्षणविषया इष्यन्त
इति प्रकृतम् । द्रव्याणां नीलादिकानां स्वलक्षणं नीलाद्याकारचक्षुर्विज्ञानादि-
विज्ञेयत्वम्, नीलाकारादि वा । न तत् प्रत्येते पञ्च विज्ञानकायाः स्वलक्षणविषया
इष्यन्त इत्यदोषः । युगपद्विषयसम्प्राप्ताविति । कायजिह्वेन्द्रिययोर्युगपद्विषय-
सम्प्राप्तिः सम्भवति । द्वयोश्च विज्ञानयोर्युगपत् प्रवृत्तिर्न सम्भवति ।
अतः पृच्छति—कतरद् विज्ञानं पूर्वमुत्पद्यत इति । यस्य विषयः पटीयान् ।
यदि कायेन्द्रियस्य विषयः पटुतरः, कायविज्ञानं पूर्वमुत्पद्यते । अथ जिह्वेन्द्रि-
यस्य विषयः पटीयान्, जिह्वाविज्ञानं पूर्वमुत्पद्यते । समे प्राप्ते तु विषये । तुल्य
इत्यर्थः । जिह्वाविज्ञानं पूर्वमुत्पद्यते । कस्मात् ? भोक्तुकामतावर्जितत्वात् सन्ततेः ।
भोजनेच्छाप्रवणत्वादात्मभावस्येत्यर्थः । 'पूर्वं जिह्वाविज्ञानमुत्पद्यते' इति वच-
नात् 'पश्चात् कायविज्ञानमुत्पत्स्यते' इत्यर्थादुक्तं भवति । तेनात्र विचार्यते—
किं योऽसौ जिह्वाविषयक्षणेन सह प्राप्तः कायविषयक्षण आसीत्, तत्र तत्काय-
विज्ञानमुत्पद्यते ? आहोस्विदन्यस्मिन् कायविज्ञानविषयक्षण इति ? अन्यस्मि-
न्नित्याह । कथमालम्बननियमो न भिद्यते ? नैष दोषः; यत्तद्विषयालम्बनं
विज्ञानं तदप्रतिसंख्यानिरोधनिरुद्धम्, अन्यत्तु तत्सदृशं कायविज्ञानमुत्पद्यत
इत्यतः पश्चात् तदुत्पद्यत इत्युच्यते; जातिसामान्येनैकत्वोपचारात् ॥ १० ॥
अनेककथाप्रपञ्चव्यवहितत्वान्नष्ट इवाविज्ञप्तेरुद्देशाधिकार इत्यत इदमुपन्य-
स्यति—उक्ताः पञ्चेन्द्रियार्था यथा च तेषां ग्रहणमिति । 'कदाचिदेकेन द्रव्येण
चक्षुर्विज्ञानमुत्पद्यते' इत्येवमादिना । तेषां तु ग्रहणमिति कर्मणि षष्ठी ।
अविज्ञप्तिरिदानीं वक्तव्येति । "रूपं पञ्चेन्द्रियाण्यर्थाः पञ्चाविज्ञप्तिरेव च"