अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

सहदर्शनं न भवतीति न तत्र रूपान्तरोत्पत्तियुक्ता ।
छायातपयोश्च द्वयोः सहैकत्रभावो न दृष्टः । उपलभ्यते च छायास्थ
आदर्शे सूर्यस्य प्रतिबिम्बकमिति न युक्तोऽस्य तत्र प्रादुर्भावः ।
अथ वा—सहैकत्र द्वयाभावात् इति । कतमस्य द्वयस्य ? आदर्शभूतस्य,
इन्दुप्रतिबिम्बकस्य च । अन्यत्रैव हि देशे आदर्शभूतं भवति, अन्यत्रैवान्तर्गतं
चन्द्रप्रतिबिम्बकं दृश्यते, कूप इवोदकम् । तच्च तत्रोपपद्यमानं नान्यत्रोपलभ्यते ।
अतो नास्त्येव तत् किञ्चित् । सामग्र्यास्तु स तस्याः १ प्रभावो यत् तथा दर्शनं
भवति । अचिन्त्यो हि धर्माणां शक्तिभेदः । एवं तावदसिद्धत्वात् ।
उत्तरदिग्व्यवस्थितेदक्षिणतटस्थः प्रतिबिम्बकमुपलभ्यते,
रप्युत्तरतटस्थः प्रतिबिम्बकमुपलभ्यते । एवमन्योन्यमुपलभ्यते, न तूभयं युग-
पदुपलभ्यत इति वाक्यार्थः । न हि स्वतटाथःप्रतिबिम्बकमेकंतटस्थैः सम-
न्ततोऽपि वापीजलं पश्यद्भिरुपलभ्यते । ततः किमिति चेद् ? अत आह—न
त्वेकत्र रूपे घटे पटे वा द्वयोः पश्यतोः पुरुषयोः सहदर्शनं न भवति । भवेत्ये-
वेत्यर्थः । इह तु न भवति सहदर्शनमित्यतो न तत्र रूपान्तरोत्पत्तियुक्तेति ।
अथवा अस्यायमर्थः—छायातपयोश्च द्वयोः सहैकत्र भावो न दृष्टो लोके ।
यत्र छाया भवति मण्डपेऽन्यत्र वा, न तत्रातपः; यत्र वातपो भवत्यभ्यवकाशे,
न तत्र छाया । उपलभ्यते च छायास्थ आदर्शे सूर्यस्य प्रतिबिम्बकमिति । कथम् ?
तटाके सूर्यप्रतिबिम्बकमुत्पद्यते, तत्तटाकतटस्थे च छायावति मण्डपे आदर्शः
स्थाप्यते । तत्रादर्शके तटाकस्थस्य सूर्यप्रतिबिम्बकस्यापरं प्रतिबिम्बकमुत्पद्यते,
तटाके च यत् सूर्यप्रतिबिम्बकं तत् सूर्यसमुत्थमित्यवश्यमातपस्वभावमित्य-
भ्युपगन्तव्यम् । यच्चापरमादर्शे प्रतिबिम्बकं तदातपस्वभावप्रतिबिम्ब-
कसमुत्थमित्येतदप्यवश्यं आतपस्वभावमभ्युपगन्तव्यम् । एवं सति छाया-
तपयोः सहस्वभावः स्यात् । न चान्यत्र लोके छायातपयोः 'सहभाव इति ।
न युक्तोऽस्य प्रतिबिम्बकस्य तत्र प्रादुर्भावः । कूप इवोदकमिति । यथा कूपे
दूरान्तर्गतमुदकं दृश्यते, तथा चन्द्रप्रतिबिम्बकमप्यत्रेवान्तर्गतं दृश्यते । न
चादर्शस्तावत् वस्तुभूतोऽस्ति । तच्च तत्रोत्पद्यमानम्, तच्च प्रतिबिम्बकमादर्श
एवोत्पद्यमानम् । नान्यत्राधस्तादुपलभ्यते । उपलभ्यते च, अतो नास्त्येव तत्
किञ्चित् । सामग्र्यास्तु । बिम्बादर्शादिलक्षणायाः । स तस्याः प्रभावो यत्तथा
दर्शनं भवति । अचिन्त्यो हि धर्माणां शक्तिभेदः । अयसोऽयस्कान्ता।
१. तस्यास्तादृशः—का० ।

भवति—

यत् प्रधानं कारणं तदाश्रित्योत्पद्यते । न चैवमुपपत्तिभवस्यापि द्वाभ्यां कारणाभ्यां

सम्भवः—मरणभवाच्चान्यतश्च प्रधानभूताद् । इत्यतोऽप्यमसमानो दृष्टान्तः । न
Em-dash after सम्भवः—
And "इत्यतोऽप्यमसमानो दृष्टान्तः । न"

च युक्तमुक्तम्—बाह्यमेव चेतनं शुक्रशोणितं प्रधानकारणमिति । यत्र चान्यकारण
Wait, end of line 11:
"यत्र चान्यकारण" or "यत्र चान्यकारण-"?
There is a hyphen or broken letter at the end: "चान्यकारण," or "चान्यकारण-"?
Wait, look at L12: "एव प्रादुर्भाव".
In Sanskrit: "अन्यकारण एव प्रादुर्भाव" - so "अन्यकारण" is a separate word!
Wait, what is that mark at the end of L11? A comma! "चान्यकारण,".

एव प्रादुर्भाव उपपादुकानां तत्र किं परिकल्प्यते !
Exclamation mark at end: "!"

नाङ्ग काष्ठादीनाम्; यथा चन्द्रकान्ताच्चन्द्रोदयेऽसम्भवप्रकरणदर्शनम्, नाङ्गा-
Wait, look at "

४१० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
एवं तावद्युक्तितो नेष्यते । न मरणभवाद्दिच्छिन्न उपपत्तिभवप्रादुर्भावः ।
तस्मादस्त्येवान्तराभवः ।
कण्ठोक्तेश्चास्ति,
सूत्र उक्तम्—"सप्त भवाः । नरकभवः, तिर्यग्भवः, प्रेतभवः, देवभवः,
मनुष्यभवः, कर्मभवः, अन्तराभवः" इति ।
नैतत् सूत्रं तैराम्नायते !
इतस्तर्हि—
गन्धर्वात्,
"त्रयाणां स्थानानां सम्मुखीभावात् मातुः कुक्षौ गर्भस्यावक्रान्तिर्भवति ।
माता कल्याऽपि भवति, ऋतुमती च । मातापितरौ रक्तौ१ सन्निपतितौ च ।
गन्धर्वश्च प्रत्युपस्थितो भवति" ( ) इति । अन्तराभवं हित्वा
कोऽन्यो गन्धर्वः !
एतदपि नैव तैराम्नायते । कथं तर्हि "स्कन्धभेदश्च प्रत्युपस्थितो
भवति" ( ) इति ?
यद्येवम् ? आश्वलायनसूत्रं कथं नीयते—"जानन्ति भवन्तो योऽसौ
कथमिति ? यतोऽपेति यत्र चोत्पद्यते तदन्तरालसन्तानवर्त्तिरूपपूर्वकमुपपत्ति-
भवरूपम्; अद्वयोत्पन्नस्वोपादानरूपसन्तानरूपस्वभावत्वात्, व्रीहिसन्तानपश्चा-
त्तरूपवदिति । तदेवं सति नास्य साधनस्यानेकान्तिकता शक्यमुद्ग्राहयितुम्,
नापि प्रतिसाधनं कर्तुमित्युक्तं भवति ।
आगमेनान्तराभवस्यास्तित्वं साधयन्नाह—"कण्ठोक्तेश्चास्ति" इति । स्व-
शब्दाभिधानादित्यर्थः । नैतत् सूत्रं तैराम्नायत इति । तैर्निकायन्तरीयैः ।
कस्मान्नाम्नायते ? तदागमेष्वभावात् । निकायन्तरागमप्रसिद्धं किमिति न
प्रमाणं क्रियते ? मूलसंगीतिभ्रंशेन समारोपितसूत्राशङ्कितत्वात् ।
त्रयाणां स्थानानामिति । त्रयाणां हेतूनां माता कल्या माता नीरोगा,
ऋतुमर्ती रजस्वला, तदेतदुभयं प्रथमं स्थानं भवति । रक्तौ सन्निपतिताविति ।
मैथुनधर्मं कुर्वन्तौ, इदं द्वितीयं स्थानम् । गन्धर्वश्च प्रत्युपस्थित इति तृतीयम् ।
स्कन्धभेदश्च प्रत्युपस्थित इति मरणभवः ।
१. रक्तौ भवतः—का०।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४११
गंधर्वः प्रत्युपस्थितः, क्षत्रियो वाऽसौ ब्राह्मणो वा वैश्यो वा शूद्रो वा ।
यदि वा पूर्वस्या दिश आगतः, यदि वा दक्षिणस्याः, पश्चिमायाः, उत्तरस्याः”
( ) इति । न हि स्कन्धभेदस्यागमनं युज्यते ?
अथैतदपि न पठ्यते ।
इतस्तर्हि—
पञ्चोक्तेः,
“पञ्चानागामिनः” इत्युक्तं भगवता । अन्तरापरिनिर्वायी, उपपद्यपरि-
निर्वायी, अनभिसंस्कारपरिनिर्वायी, साभिसंस्कारपरिनिर्वायी, ऊर्ध्वस्रोताश्चेति ।
असत्यन्तराभवे कथमन्तरापरिनिर्वायी नाम स्यात् !
अन्तरा नाम देवाः सन्तीत्येके । उपपद्यादयोऽपि हि नाम देवा एवं
सति प्रसज्यन्ते । तस्मान्नेयं कल्पना साध्वी ।
इतश्च—
गतिसूत्रतः ॥ १२ ॥
“सप्त सत्पुरुषगतयः” ( ) इत्यत्र सूत्रे अन्तरापरि-
निर्वायिणस्त्रय उक्ताः—काल-देश-प्रकर्षभेदेन । तद्यथा—परीत्तः शकलिकामि-
पञ्चानागामिनः सप्त सत्पुरुषगतयः पुद्गलनिर्देशकोशस्थाने वक्ष्यन्ते ।
उपपद्यादयोऽपीति । उपपद्या नाम ते देवा इत्येवमादयः सम्प्रसज्यन्ते ।
सप्त सत्पुरुषगतय इति । एत एव पञ्चान्तरापरानिर्वायिणं त्रिधा भित्त्वा
सप्त भवन्ति । तेनाह—अन्तरापरिनिर्वायिणस्त्रय उक्ताः । कालदेशप्रकर्षभेदेनेति ।
कालप्रकर्षभेदेन, देशप्रकर्षभेदेन च यथायोगम् ।
सूत्रं चात्र पठ्यते—“श्रावस्त्यां निदानम् । तत्र भगवान् भिक्षूनामन्त्रयते
स्म । सप्त वोऽहं भिक्षवः सत्पुरुषगतीर्देशयिष्याम्यनुपादाय च परिनिर्वाणम्, ।
तच्छृणुत, साधु च सुष्ठु च मनसिकुरुत, भाषिष्ये । सप्त सत्पुरुषगतयः ।
कतमा ? इह भिक्षुरेवं प्रतिपन्नो भवति—नो च स्यां नो च मे स्यात् न
भविष्यामि न मे भविष्यति यदस्ति यद् भूतं तत् प्रजाहामीत्युपेक्षां प्रतिलभते ।
स भवेऽस्मिन्न रज्यते, स भवेऽस्मिन्न सज्यते ।
“अथोत्तरं पदं शान्तं प्रज्ञया प्रतिविध्यति । तच्चानेन पदं कायेन साक्षा-
त्कृतं भवति । एवं प्रतिपन्नस्य भिक्षोः का गतिः स्यात्, कोपपत्तिः, कोऽभि-
सम्पराय इति स्युः प्रष्टारः । तद् यथा भिक्षवः परीत्तशकलिकाग्निरभिनिर्वर्तमान
अभि० को० २ : ३

४१२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
रभिनिवर्त्तमान एव निर्वायादेवं¹ प्रथमः। तद्यथाऽयस्पाटिका उत्पतन्त्येव
निर्वायादेवं द्वितीयः। तद्यथाऽयःप्रपाटिका उत्प्लुत्य पृथिव्यामपतित्वैव² निर्वाया-
देवं तृतीयः। न चैवमन्तरा नाम देवास्त्रिप्रकाराः काल-देश-प्रकर्षभिन्नाः सन्तीति
कल्पनेवेयं केवला।
एव निर्वायात्, एवमेव तस्य तावन्मानावशेषप्रहीणं भवत्यपरिज्ञातम्। तस्य
तावन्मानावशेषस्याप्रहाणादपरिज्ञानात् पञ्चानामवरभागीयानां संयोजनानां
प्रहाणादन्तरापरिनिर्वायी भवति। इयं प्रथमा सत्पुरुषगतिराख्याता।
“पुनरपरं भिक्षुरेवं प्रतिपन्नो भवति—नो च स्यामिति पूर्ववत् यावत् स्युः
प्रहार इति। तद् यथाऽयोगुडानां वा अयस्फालानां वा प्रदीप्ताग्निसंप्रतप्तानाम-
योगधेनेन हन्यमानानामयस्प्रपाटिका उत्पतन्त्येव निर्वायात्। एवमेव तस्य पूर्ववत्
यावत् पञ्चानामवरभागीयानां संयोजनानां प्रहाणादन्तरापरिनिर्वायी
भवति। इयं द्वितीया सत्पुरुषगतिः।
“पुनरपरं भिक्षुरेवं प्रतिपन्नो भवति—पूर्ववद् यावदयस्प्रपाटिका उत्प्लुत्या-
पतित्वैव पृथिव्यां निर्वायात्। एवमेव तस्य पूर्ववद् यावदन्तरापरिनिर्वायी
भवति। इयं तृतीया सत्पुरुषगतिः।
“पुनरपरं भिक्षुरेवं प्रतिपन्नो भवतीति पूर्ववद् यावद् अयस्प्रपाटिका
उत्प्लुत्य पतितमात्रैव पृथिव्यां निर्वायात्। एवमेव तस्य पूर्ववद् यावत्
पञ्चानामवरभागीयानां संयोजनानां प्रहाणादुपपद्यपरिनिर्वायी भवति। इयं
चतुर्थी सत्पुरुषगतिः।
“पुनरपरं भिक्षुरेवं प्रतिपन्न इति पूर्ववद् यावदयस्प्रपाटिका उत्प्लुत्य
परीत्ते तृणकाष्ठे निपतेत्, सा तत्र धूममपि कुर्यादर्चिरपि सञ्जनयेत्। सा तत्र
धूममपि कृत्वाऽर्चिरपि सञ्जनय्य तदेवं परीत्तं तृणकाष्ठं दग्ध्वा पर्यादाय निरूपा-
दाना निर्वायात्। एवमेव तस्य पूर्ववद् यावत् पञ्चानामवरभागीयानां संयोज-
नानां प्रहाणादनभिसंस्कारपरिनिर्वायी भवति। इयं पञ्चमी सत्पुरुषगतिः।
“पुनरपरं भिक्षुरेवं प्रतिपन्न इति पूर्ववद् यावदयस्प्रपाटिका उत्प्लुत्य महति
विपुले तृणकाष्ठे निपतेत्, सा तत्र धूममपि कुर्यादर्चिरपि सञ्जनयेत्। सा तत्र
धूममपि कृत्वाऽर्चिरपि सञ्जनय्य तदेव महद् विपुलं तृणकाष्ठं दग्ध्वा पर्यादाय
निरूपादाना परिनिर्वायात्। एवमेव तस्य पूर्ववद् यावत् पञ्चानामवरभागी-
यानां संयोजनानां प्रहाणात् साभिसंस्कारपरिनिर्वायी भवति। इयं षष्ठी
सत्पुरुषगतिः।
१. परिनिर्वाया०—का०। २. मपतितैव—का०।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४१३
अन्ये पुनराहुः—आयुःप्रमाणान्तरे वा देवसमीपान्तरे वा यः क्लेशान् प्रजहाति
सोऽन्तरापरिनिर्वायी। स पुनर्धातुगतो वा परिनिर्वाति, संज्ञागतो वा, वितर्कगतो वा।
तेन त्रिविधो भवतीति। प्रथमो वा$^१$ निकायसभागपरिग्रहं कृत्वा परिनिर्वाति, द्वितीयो
देवसमृद्धिं चानुभूय परिनिर्वाति$^२$, तृतीयो$^३$ धर्मसङ्गीतिमनुप्रविश्य परिनिर्वाति$^२$।
“पुनरपरं भिक्षुरेवं प्रतिपन्न इति पूर्ववद् यावदयस्प्रपाटिका उत्प्लुत्य महति
विपुले तृणकाष्ठे निपतेत्, सा तत्र धूममपि कुर्यादर्च्चिरपि सञ्जनयेत्, सा तत्र
धूममपि कृत्वाच्चिरपि सञ्जनय्य तदेव महद् विपुलं तृणकाष्ठं दग्ध्वा ग्राममपि
दहेद् ग्रामप्रदेशमपि, नगरमपि नगरप्रदेशमपि, जनपदमपि जनपदप्रदेशमपि, कक्ष-
मपि, दावमपि, द्वीपमपि, षण्डमपि दहेत् । ग्राममपि दग्ध्वा यावत् षण्डमपि
दग्ध्वा मार्गे व्यपगम्य उदकान्तं वाऽल्पहरितकं वा पृथिवीप्रदेशमागम्य पर्यादाय
निरुपदाना निर्वायात् । एवमेव तस्य यावत् पञ्चानामवरभागीयानां संयो-
जनानां प्रहाणादूर्ध्वंस्रोता भवति । इयं सप्तमी सत्पुरुषगतिराख्याता ।
“अनुपादाय परिनिर्वाणं कतमत् ? इह भिक्षुरेवं प्रतिपन्न इति पूर्ववद्
यावत् स्युः प्रष्टार इति । तस्यैवम्प्रतिपन्नस्य भिक्ष

४१४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
उपपद्यपरिनिर्वायी पुनः प्रकर्षयुक्तां सङ्गीतिमनुप्रविश्य परिनिर्वाति भूयसा
वा आयुरुपहृत्य¹ नोपपन्नमात्र एवेति त एते सर्वेऽपि शकलिकादिदृष्टान्तैर्न
सम्बध्यन्ते; देशगतिविशेषाभावात् । आरूप्येष्वपि चान्तरापरिनिर्वायी पठ्येत;
आयुःप्रमाणान्तरे परिनिर्वाणात् । न चैवं² पठ्यते ।
“ध्यानेश्चतस्रो दशिका आरूप्यैः सप्तिकात्रयम् ।
संख्या षट्किकां³ कृत्वा वर्गों भवति समुदितः ॥”
ित्येतस्यादौनगाथायाम् । तस्मादेतदपि सर्वं कल्पनामात्रम् ।
तदेवं विनाप्यन्तराभावेन यथान्तरापरिनिर्वायी भवति, यथा च तस्य
दृष्टान्तत्रयेण त्रिविधो भेदस्तथा साधितं निकायान्तरीयैः । तस्मिन् साधिते
इदं चोद्येत—यदि धर्मसङ्गीतिमनुप्रविश्य यः परिनिर्वाति, सोऽन्तरापरिनिर्वा-
यीष्यते; कीदृश उपपद्यपरिनिर्वायी भविष्यति ? इत्यत आह—उपपद्यपरि-
निर्वायी पुनः प्रकर्षयुक्तां सङ्गीतिमनुप्रविश्य परिनिर्वातीति । प्रकर्षयोगादुत्पत्त्यर्थो
भवतीत्यभिप्रायः ।
सङ्गीत्यनुप्रवेशसामान्यान्नेष भेदो युज्यत इति वचनावकाशं मत्वा
पुनराह—भूयसा वायुरुपहृत्येति । आयुषो बहु क्षयित्वा परिनिर्वातीत्यर्थः ।
त एत इति विस्तरः । त एते सर्वेऽपि धातुगतादयस्त्रयः शकलिकादिभिर्ह-
ष्टान्तैर्न सम्बध्यन्ते । कस्मात् ? देशगतिविशेषाभावात् । देशगतेर्विशेषस्या-
भावात् । न ह्येषां देशगतिविशेषोऽस्ति, तत्रैव देशे परिनिर्वाणात् । सूत्रोक्तानां
त्रयाणां दृष्टान्तानां देशगतिविशेषोऽस्तीति नैभिरेते सम्बध्यन्ते । आरूप्येष्वपि
चेति विस्तरः । यदि चेवमुपपद्यपरिनिर्वाायण एवान्तरापरिनिर्वायित्वेन
व्यवस्थाप्येरन्, आरूप्येष्वपि ते तथैव पठ्येरन्; तत्रायुःप्रमाणान्तरे परिनिर्वा-
णात् । न चैवम्, अतो नैवं सूत्रार्थः—आयुःप्रमाणान्तरे वेत्यादि ।
कथं पुनर्गम्यते—नारूप्येष्वन्तरापरिनिर्वायी पठ्यते ? इत्याह-ध्यानेश्चतस्रो
दशिका इति विस्तरः । ध्यानेश्चतुर्भिश्चतस्रो दशिकाः सूत्रार्थानिाम् । प्रथमस्य
ध्यानस्यैका दशिका यावच्चतुर्थस्यैका दशिका, ताः कृत्वा । आरूप्यैः सप्तिका-
त्रयम्, आकाशविज्ञानाकिञ्चन्यायतनेस्तिस्रः सप्तिकाः, तासां त्रयम्; अन्तरा-
भवाभावादुपपत्तिस्थानत्रयाभावेन च द्वयाभावात्, तत् कृत्वा । नैवसंज्ञाना-
संज्ञायातनेन षट्किका । तेषामेव त्रयाणामूर्ध्वं स्रोतसश्चाभावात् । तां च कृत्वा
वर्गो भवति समुदितः । बद्ध इत्यर्थः । कथम् ?
१. ०पहत्य—का० । २. चैव—का० । ३. षष्टिकां—का० ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४१५
अथैतान्यपि सूत्राणि तैर्नाम्नायन्ते ? किमिदानीं कुर्मो यच्छास्ता च
परिनिर्वृतः, शासनं चेदमनायकं बहुधा भिन्नम्, भिद्यते चाद्यापि यथेच्छं ग्रन्थ-
तश्चार्थतश्च । येषां तु तावदयमागमः प्रमाणं तेषामागमतोऽपि सिद्धोऽन्तराभवः ॥
१ “इह भिक्षुर्यैराकारैर्यैर्लिङ्गैर्यैर्निमित्तैर्विविक्तं कामैर्विविक्तं पापकैरकुशलै-
र्धर्मैः सवितर्कं सविचारं विवेकजं प्रीतिसुखं प्रथमध्यानमुपसम्पद्य विहरति ।
स न हैव तानाकारान् तानि लिङ्गानि तानि निमित्तानि मनसिकरोति, अपि तु
यत्तत्रोपलभते रूपगतं वा वेदनागतं वा संज्ञागतं वा संस्कारगतं वा विज्ञान-
गतं वा, स तान् धर्मान् रोगतो मनसिकरोति गण्डतः शल्यतोऽघतोऽनित्यतो
दुःखतः शून्यतोऽनात्मतो मनसिकरोति । स तान् धर्मान् रोगतो मनसिकृत्य
तेभ्यो धर्मेभ्यश्चित्तमुद्वेजयत्युत्त्रासयति प्रतिवारयति । स तेभ्यो धर्मेभ्यश्चित्त-
मुद्वेज्योत्त्रास्य प्रतिवार्यामृते धातावुपसंहरति—एतच्छान्तमेतत् प्रणीतम्, यदुत
सर्वोपधिप्रतिनिसर्गस्तृष्णाक्षयो विरागो निरोधो निर्वाणम्” इति ( १ ) ।
एतदेव च सूत्रमुक्त्वाऽयं विशेषः—“तस्यैवं जानत एवं पश्यतः कामास्र-
वाच्चित्तं विमुच्यते भवास्रवाद्, अविद्यास्रवाच्चित्तं विमुच्यते । विमुक्तस्य
विमुक्तोऽस्मीति ज्ञानदर्शनं भवति, क्षीणा मे जातिरुषितं ब्रह्मचर्यं कृतं कर-
णीयं नापरमस्माद् भवं प्रजानामीति ( २ )।
एतदेव च सूत्रमुक्त्वा “नो तु विमुच्यते, अपि तु तेन धर्मच्छन्देन तेन धर्म-
स्नेहेन तेनैव धर्मप्रेम्णा तयैव धर्माभिरत्या अन्तरापरिनिर्वायी भवति ( ३ )।
न हैवान्तरापरिनिर्वायी भवत्यपि तूपपद्यपरिनिर्वायी भवति ( ४ )। न हैवोपपद्य-
परिनिर्वायी भवत्यपि त्वनभिसंस्कारपरिनिर्वायी भवति ( ५ )। न हैवानभि-
संस्कारपरिनिर्वायी भवति, अपि तु साभिसंस्कारपरिनिर्वायी भवति ( ६ )।
न हैव साभिसंस्कारपरिनिर्वायी भवति, अपि तूर्ध्वंस्रोता भवति ( ७ )। न
हैवोर्ध्वंस्रोता भवति, अपि तु तेनैव धर्मच्छन्देन पूर्ववद् यावत्तयैव धर्माभिरत्या
महाब्रह्माणां देवानां सभागतायामुपपद्यते ( ८ )। न हैव महाब्रह्माणां देवानां
सभागतायामुपपद्यते, अपि तु तेनैव धर्मच्छन्देन पूर्ववद् यावत्तस्यैव धर्माभिरत्या
ब्रह्मपुरोहितानां देवानां सभागतायामुपपद्यते ( ९ )। न हैव ब्रह्मपुरोहितानां
देवानां सभागतायामुपपद्यते, अपि तु तेनैव धर्मच्छन्देन पूर्ववद् यावत्तयैव
धर्माभिरत्या ब्रह्मकायिकानां देवानां सभागतायामुपपद्यते ( १० )।
२. “इह भिक्षुर्यैराकारैर्यैर्लिङ्गैर्यैर्निमित्तैर्वितर्कविचाराणां व्युपशमादध्या-
त्मसम्प्रसादाच्चेतस एकोतीभावादवितर्कमविचारं समाधिजं प्रीतिसुखं द्वितीयं
ध्यानमुपसम्पद्य विहरति । स न हैव तानाकारान् तानि लिङ्गानि तानि

निमित्तानि मनसिकरोति, अपि तु यत्तत्रोपलभते पूर्ववद् ग्रन्थो यावद्विरागो
निरोधो निर्वाणम्” ( १)।
एतदेव सूत्रमुक्त्वा "तस्यैवं जानत एवं पश्यतः कामास्रवाच्चित्तं विमुच्यते
भवास्रवादविद्यास्रवात्, पूर्ववद् यावत् कृतं करणीयं नापरमस्माद् भवं
प्रजानामीति (२)।
एतदेव सूत्रमुक्त्वा “नो तु विमुच्यत अपि तु तेनैव धर्मच्छन्देन पूर्ववद् याव-
त्तयैव धर्माभिरत्या अन्तरापरिनिर्वायी भवति (३)। न हैवान्तरापरिनिर्वायी
भवत्यपि तूपपद्यनिर्वायी भवति (४)। न हैवोपपद्यपरिनिर्वायी भवत्यपि त्वनभि-
संस्कारपरिनिर्वायी भवति (५)। न हैवानभिसंस्कारपरिनिर्वायी भवत्यपि तु
साभिसंस्कारपरिनिर्वायी भवति (६)। न हैव साभिसंस्कारपरिनिर्वायी भव-
त्यपि तूध्वंस्रोता भवति (७)। न हेवोध्वंस्रोता भवत्यपि तु तेनैव धर्मच्छन्देन
पूर्ववद् यावत्तयैव धर्माभिरत्याभास्वराणां देवानां सभागतायामुपपद्यते (८)।
न हैवाभास्वराणां देवानां सभागतायामुपपद्यते, अपि तु तेनैव धर्मच्छन्देन याव-
त्तयैव धर्माभिरत्याप्रमाणाभानां देवानां सभागतायामुपपद्यते (९)। न हैवा-
प्रमाणाभानां देवानां सभागतायामुपपद्यते, अपि तु तेनैव धर्मच्छन्देन पूर्ववद्
यावत्तयैव धर्माभिरत्या परीत्ताभानां देवानां सभागतायामुपपद्यते (१०)।
३. “इह भिक्षुर्यैराकारैर्यैर्लिङ्गैर्यैर्निमित्तैः प्रीतिविरागादुपेक्षको विहरति, स्मृतः
सम्प्रजानन् सुखं च कायेन प्रतिसंवेदयते । यत्तदार्या आचक्षते--उपेक्षकः स्मृति-
मान् सुखविहारी, तृतीयं ध्यानमुपसम्पद्य विहरतीति, स न हैव तानाकारांस्तानि
लिङ्गानि तानि निमित्तानि मनसिकरोति पूर्ववत् सर्वाणि सूत्राणि ( १-७) ।
केवलं तु निकायसभागतायां विशेषः-न हेवोध्वंस्रोता भवति, अपि तु तेनैव
धर्मच्छन्देन पूर्ववद्यावच्छुभकृत्स्नानां देवानां सभागतायामुपपद्यते (८)। न
हैव शुभकृत्स्नानां देवानां सभागतायामुपपद्यते, अपि तु तेनैव पूर्ववदप्रमाणशु-
भानां देवानां सभागतायामुपपद्यते (९)। न हेवाप्रमाणशुभानां देवानां सभाग-
तायामुपपद्यत अपि तु तेनैव पूर्ववत् परीत्तशुभानां सभागतायामुपपद्यते (१०) ।
४. “इह भिक्षुर्यैराकारैर्यैर्लिङ्गैर्यैर्निमित्तैः सुखस्य च प्रहाणात् दुःखस्य च
प्रहाणात् पूर्वमेव सौमनस्यदौर्मनस्ययोरस्तङ्गमात् अदुःखामसुखमुपेक्षास्मृतिपरि-
शुद्धं चतुर्थं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति । स न हैव तानाकारांस्तानि लिङ्गानि
विस्तरेण सर्वाणि सूत्राणि पूर्ववद् वक्तव्यानि ( १-८)।
देवनिकायोपपत्तयस्तु विशेष्यन्ते- “यावत्तयैव धर्माभिरत्या बृहत्फलानां
देवानां सभागतायामुपपद्यते (९)। न हैव पूर्ववत् पुण्यप्रसवानां देवानां सभाग-
तायामुपपद्यते । न हैव पूर्ववदनभ्रकाणां देवानां सभागतायामुपपद्यते (१०)।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४१७
१. "इह भिक्षुर्यैराकारैर्यैर्लिङ्गैर्यैर्निमित्तैः सर्वशो रूपसंज्ञानां समतिक्रमात्, प्रति-
घसंज्ञानामस्तङ्गमात्, नानात्वसंज्ञानाममनसिकारात्, अनन्तमाकाशमित्याका-
शानन्त्यायतनमुपसम्पद्य विहरति । स न हैव तानाकारानिति पूर्ववत्, केवलं तु
रूपगतमिति न पठितव्यम्; तत्र रूपाभावात्, यावन्निरोधो निर्वाणमिति (१) ।
एतदेव सूत्रमुक्तवायं विशेषः- "तस्यैवं जानत इति पूर्ववद् यावन्नापर-
मस्माद्भवं प्रजानामीति (२) । एतदेवोक्त्वा- "नो विमुच्यते, अपि तु तेनैव
धर्मच्छन्देन यावत्तयैव धर्माभिरत्योपपद्यपरिनिर्वायी भवति (४) । न हैवोपपद्य-
परिनिर्वायी भवति, तेनैव यावदनभिसंस्कारपरिनिर्वायी भवति (५) । न हैवा-
नभिसंस्कारपरिनिर्वायी भवति, सर्वमुक्त्वा यावदूर्ध्वस्रोता न भवत्यपि तु
तेनैव पूर्ववत्, यावत्तयैव धर्माभिरत्या आकाशानन्त्यायतनोषगानां देवानां
सभागतायामुपपद्यते (६-७) ।
२. "इह भिक्षुर्यैराकारैर्यैर्लिङ्गैर्यैर्निमित्तैः सर्वश आकाशानन्त्यायतनं समति-
क्रम्यानन्तं विज्ञानमिति विज्ञानानन्त्यायतनमुपसम्पद्य विहरति । स न हैव
तानाकारानित्याकाशानन्त्यायतनवत् सप्तसूत्राणि वक्तव्यानि । केवलं तु
विज्ञानानन्त्यायतनोषगानां देवानां सभागतायामुपपद्यत इति विशेषः (१-७) ।
३. "पुनरपरमिह भिक्षुर्यैराकारैर्यैर्लिङ्गैर्यैर्निमित्तैः सर्वशो विज्ञानानन्त्यायतनं
समतिक्रम्य नास्ति किञ्चिदित्याकिञ्चन्यायतनमुपसम्पद्य विहरति, स न हैव
तानाकारानिति पूर्ववत् सप्तसूत्राणि (१-७) ।
१. "पुनरपरमिह भिक्षुर्यैरिति यावत् सर्वश आकिञ्चन्यायतनं समतिक्रम्य
नैवसंज्ञानासंज्ञायतनमुपसम्पद्य विहरति" । पूर्ववत् सर्वाणि सूत्राणि वक्तव्या-
न्यूर्ध्वस्रोतसंज्ञातमेकमपनीय (१-६) ।
तदेवं चतुर्भिर्ध्यानैरमृतधातुचित्तोपसंहारचित्तविमुक्त्यन्तरोपपद्यानभि-
संस्कारसाभिसंस्कारपरिनिर्वाणोर्ध्वगमनत्र्युपपत्तिस्थानोपपत्तिस्वभावाश्चतस्रः
सूत्रार्थदर्शिका उक्ताः ।
त्रिभिस्त्वाद्यैरारूप्यैरमृतधातुचित्तोपसंहारचित्तविमुक्त्युपपद्यानभिसंस्कार-
साभिसंस्कारपरिनिर्वाणोर्ध्वगमनोपपत्तिस्थानोपपत्तिस्वभावास्तिस्रः सूत्रार्थ-
सप्तिकाः ।
नैवसंज्ञानासंज्ञायतनेनोर्ध्वगमनं परिहाय षट्‌किका चोक्ताः ।
अतो योऽसावन्तरापरिनिर्वायी नासावायुष्प्रमाणान्तरापरिनिर्वायीति
युज्यते वक्तुम् । आरूप्येष्वपि ह्यान्तरमरणसम्भवः; "कुरुवर्ज्योऽन्तरामृत्युः"
( अभि० को० ३.८५) इति वचनात् ।
तस्मात् आगमतोऽपि सिद्धोऽन्तराभवः, न केवलं युक्तित इत्यपि-शब्दः ।

४१८ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
यत्तर्हि सूत्र उक्तम्—"अथ च पुनर्दूषी मारः स्वशरीरेणावीचौ महा-
नरके प्रपतितः" ( ) इति, तत् कथमिति ? स हि
जीवन्नेव नारकीभिर्ज्वालाभिरालिङ्गितत्वात्¹ कालं कृत्वाऽन्तराभवेनावीचिं प्राप्त
इत्ययं तत्राभिप्रायः । अत्युदीर्णपरिपूर्णानि हि कर्माणि कायस्य निक्षेपं न
प्रतीक्षन्ते। अतोऽस्य दृष्टधर्मवेदनीयं कर्म पूर्वं विपक्वम्, पश्चादुपपद्यवेदनीयमिति।
इदमिदानीं कथं नीयते—"पञ्चानन्तर्याणि कर्माणि यानि कृत्वोपचित्य
समनन्तरं नरकेषूपपद्यते" ( ) इति ? अन्यां गतिमगत्त्वे-
त्यभिप्रायः । उपपद्यवेदनीयत्वं तत्र कर्मणो द्योतितम् । अथ यथारुतं कल्प्यते² ?
पञ्चैव कृत्वा नैकमिति एतत्³ प्राप्नोति, कियानन्तरं च । न कालान्तरं
जीवित्वा को वाऽन्तराभवस्योपपद्यमानत्वं नेच्छति । अन्तराभवेनैव ह्यसौ
मरणान्तरं नरकेषूपपद्यते; अभिमुखत्वात् । न तु⁴ ब्रूमः—उपपन्नो भवतीति ।
दूषीमार इति। क्रकुच्छन्दस्य तथागतस्य विदुरं नाम श्रावकं दूषी नाम
मारस्तदानीं शिरसि मुष्टिनाऽभिघ्नन् तेनाङ्गीकृतस्तल्लक्षण एव च स्वशरीरेणा-
वीचौ महानरके प्रपतित इति। स्वशरीरेणेवेति वचनान्नास्त्यन्तराभव
इत्यभिप्रायः। स हि जीवन्नेव नारकीभिर्ज्वालाभिरिति। जीवन्नेवासौ मारो
नरकोत्थिताभिरग्निज्वालाभिरालिङ्गितत्वात् स्वशरीरावस्थादुःखोत्पत्तेः स्व-
शरीरेणैव प्रपतित इत्युक्तः, न तु कालमकृत्वा अन्तराभवावस्थां नरकोपपत्ति-
भवावस्थां च न गतवानित्यभिप्रायः। अत्युदीर्णपरिपूर्णानीति। क्षेत्राशयवि-
क्षेपयोगादत्युदीर्णानि, उपचितत्वात् परिपूर्णानि।
समनन्तरं नरकेषूपपद्यत इति। समनन्तरवचनान्नास्त्यन्तराभव इत्यभि-
प्रायः। अन्यां गतिमगत्त्वेति। उपपत्त्यन्तरप्रतिषेधपरमेतद्वाक्यम्, नान्तराभव-
प्रतिषेधपरमित्यभिप्रायः। पञ्चैवैति। यदि यथारुतं कल्प्यते, पञ्चभिरेवानन्तर्यैः
कृतैः, न त्वेकेन द्वाभ्यां वा नरकगमनं भवतीत्येतत् प्राप्नोति। पञ्चेति रुतात्
क्रियानन्तरं चानन्तर्यक्रियानन्तरं च नरकेषूपपन्न इति प्राप्नोति। यानि कृत्वोप-
चित्य समनन्तरं नरकेषूपपद्यत इति रुतान्न कालान्तरं जीवित्वा को वान्तराभव-
स्योपपद्यमानत्वं नेच्छतीति। विप्रकृतावस्थवचनादुपपत्त्यभिमुखो ह्युपपद्यमानः
इत्यभिप्रायः। न तु ब्रूम उपपन्नो भवतीति। न तूपपद्यत इत्येतत् पदमुपपन्ना-
र्थमिति ब्रूमः। तस्माददोष एषः।
१. ०रालिङ्गितः—का० । २. कल्पयते—जा० ।
३. का० पुस्तके नास्ति । ४. च—का० ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४१९
इयं तर्हि गाथा कथं नीयते—
“उपनीतवया¹ जरातुरः सम्प्राप्तो हि यमान्तिकं² द्विज ।
वासोऽपि हि नास्ति तेऽन्तरा पाथेयं च न विद्यते तव” ॥
) इति ?
अत्रापि मनुष्येष्वन्तरावासो नास्तीत्यभिप्रायः । अथ वाऽन्तराभवेऽप्यस्य
वासो नास्ति; उपपत्तिदेशसम्प्राप्तिगमनाधिष्ठानादिति³ । अयमत्राभिप्रायः, नाय-
मभिप्रायः—इति कुत एतत्⁴ । तुल्य एष भवतोऽप्यनुयोगः ।
तस्मादुभयस्मिन्नपि पक्षे यथोक्तसूत्राविरोधान्न भवेदेतदन्तराभवस्याभावे
ज्ञापकम् । ज्ञापकं हि नाम अगतिका गतिरिति ॥ १२ ॥
अथ कां गतिं गमिष्यतः किमाकृतिरन्तराभवोऽभिनिवर्त्तते ?
एकाक्षेपादसावैष्यत्पूर्वकालभवाकृतिः
उपनीतवया इति । विस्तरः—मृत्युसमीपमुपनीतं वयोऽनेन सोऽयमुपनीत-
वयाः । द्विजेत्यामन्त्रणम् । कश्चिद् जीर्णो ब्राह्मण आमन्त्रितः । वासोऽपि
हि नास्ति तेऽन्तरेति । इदमत्र ज्ञापकम् । अन्तराभवाभावः इत्यभिप्रायः ।
पाथेयं पथ्योदनं च न विद्यते तव पारलौकिकः कुशलसम्भारस्तव नास्तीत्य-
भिप्रायः ।
मनुष्येष्वन्तरावासो नास्तीति । मरणगतस्य ते सतो मनुष्येष्वन्तरावासो
नास्ति । यथेह कस्यचित् प्रतिष्ठमानस्येत्यभिप्रायः । गमनाधिष्ठानादिति ।
गमनाविरामात् । अयमत्राभिप्रायः । यथा त्वया वर्ण्यतेऽस्त्यन्तराभव इति ।
नायमभिप्रायः । यथा मया वर्ण्यते नास्त्यन्तराभव इति । कुत एतत् ।
कुतो हेतोरेतद्भवति । तुल्य एष भवतोऽप्यनुयोगः । समान एष भवतोऽपि
प्रश्न इत्यर्थः ।
यथोक्तसूत्राविरोधादिति । तूष्णींभावसूत्राद्यविरोधात् । न भवेदेतत् सूत्र-
मन्तराभवस्याभावे ज्ञापकम् । ज्ञापकं हि नामागतिका गतिरिति । यस्यागतेरन्या
गतिर्नास्त्यसावगतिका गतिः । एतदुक्तं भवति—यदि यज्ज्ञापकं सूत्रं गाथा
वा यस्यार्थस्य द्योतनार्थमुच्यते, यदि तमेवार्थं द्योतयति नान्यदप्यर्थान्तरं
तद्विरुद्धम्, तज्ज्ञापकमनन्यगतिकमिति ॥ १२ ॥
१. उपनीततया—का० । २. ममान्तिकं—का० ।
३. ०संप्राप्तिप्रतिगम०—का० । ४. एवैतत्—का० ।

४२० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
येनैव कर्मणा गतिराक्षिप्यते तेनैवान्तराभवस्तत्प्राप्तये । अतो यां गतिं
गन्ता भवति, तस्यां गतौ य आगमिष्यत्पूर्वकालभवस्तस्यैवाभ्याकृतिर्भवति ।
एवं तर्हि शुनीप्रभृतीनामेकस्मिन् कुक्षौ पञ्चगतिकोऽन्तराभवोऽभिनिर्वर्त्तते¹
इति नारकोऽन्तराभवः मातुः² कुक्षिं निर्दहेत् ? पूर्वकालभवेऽपि तावन्नारका
न नित्यं प्रज्वलिता भवन्त्युत्सदेषु भ्रमन्तः, किं पुनरन्तराभविकाः !
अस्तु वा प्रज्वलितः । स तु यथा न द्रष्टुं शक्यते तथा न स्प्रष्टुमपि;
अच्छत्वादात्मभावस्येत्योच्यमेतत् । अन्तराभवानामप्यन्योन्यं कुक्षावसंश्लेषात्
कर्मप्रतिबन्धाच्च न दाहः ।
प्रमाणं तु यथा पञ्चषड्वर्षस्य दारकस्य, स तु पट्विन्द्रियो भवति ।
बोधिसत्त्वस्य पुनर्यथा सम्पूर्णयूनः, सलक्षणानुव्यञ्जनश्च ।
अत एवान्तराभवस्थेन मातुः कुक्षिं प्रविशता कोटीशतं चातुर्द्दीपिका-
नामवभासितम्³ ।
“ऐष्यत्पूर्वकालभवाकृतिः” इति । आ एष्यदष्यत्, ऐष्यतः पूर्वकालभवस्ये-
वाकृतिरस्येति ऐष्यत्पूर्वकालभवाकृतिः । कस्मात् ? एकाक्षेपात् । यस्मादैष्यन्ती
गतिस्तत्प्रापकश्चान्तराभवस्तेनैवैकेन कर्मणाक्षिप्यते ।
शुनीप्रभृतीनामिति शुनीशूकराप्रभृतीनाम् । पञ्चगतिक इति । पञ्चगति-
गामीत्यर्थः । यदि गर्भस्थोऽपि म्रियेत तस्य नारकोऽन्तराभवो मातुः कुक्षिं
निर्दहेत् । नारको हि प्रदीप्तो भवति, तद्रूपं चान्तराभव इति । पूर्वकालभवे-
ऽपीति विस्तरः । नारकपूर्वकालभवावस्था अपि नारका न नित्यं प्रज्वलिता
भवन्त्युत्सदेषु कुक्कुलादिषु भ्रमन्तः, किमङ्गान्तराभविकाः ।
अस्तु वा प्रज्वलित । इति नारकोऽन्तराभवः । कुक्षावसंश्लेषादिति ।
अन्तराभवानामच्छत्वादात्मभावस्यान्योन्यमसंश्लेषान्न दाहः । कर्मप्रति-
बन्धाच्च । तत्कर्मप्रतिबन्धान्न दाह इति कृत्वा । अत एव शुनीप्रभृतीनां
कुक्षेरदाहः ।
कोटीशतं चानुद्वीपिकानामवभासितमिति । यतः पूर्णयून इव बोधिसत्त्व-
स्यान्तराभवः सलक्षणानुव्यञ्जनश्च, अतोऽन्तराभवस्थेन तेन मातुः कुक्षिं प्रवेष्टु
मिच्छता त्रिसाहस्रमहासाहस्रो लोकधातुः स्वक्षेत्रमिति कृत्वाऽवभासितः ।
१ पाठ०—का० । २. का० पुस्तके नास्ति ।
३. ०मवभासितः—का० ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४२१
यत्तर्हि माता बोधिसत्त्वस्य स्वप्ने गजपोतं पाण्डरं कुक्षिं प्रविशन्त-
मदाक्षीत् ? निमित्तमात्रं तत्; तिर्यग्योनेश्चिरव्यावर्तितत्वात्¹। तद्यथा—कृकी
राजा दश स्वप्नानद्राक्षीदिति ।
पाण्डरं गजपोतमिति । यद्यैष्यत्पूर्वकालभवाकृतिरन्तराभवः, कस्माद्
बोधिसत्त्वस्य माता गजपोतमेवं रूपमद्राक्षीत् ? निमित्तमात्रं तत् । तस्य बोधि-
सत्त्वस्य । तिर्यग्योनेश्चिरव्यावर्तितत्वात् । यतः प्रभृति लक्षणविपाकानि कर्मा-
ण्यारभते कर्तुं कल्पशते शेषे ततः प्रभृति तस्य सर्वा दुर्गतयो व्यावृत्ताः । तद्
यथा कृकी राजा दश स्वप्नानद्राक्षीत् । भविष्यतोऽर्थस्य निमित्तमात्रमिति ।
दश स्वप्ना विनये पठ्यन्ते । कृकिना किल राज्ञा दश स्वप्ना दृष्टाः—हस्ती
वातायनेन निर्गत्य पुच्छे सक्तः, कूपस्तृषितस्य पृष्ठतोऽनुधावति, सक्तुप्रस्थेन
मुक्ताप्रस्थो लभ्यते, चन्दनं काष्ठार्घेण विक्रीयते, आरामाः पुष्पफलसम्पन्नाः,
सर्वैश्च पुष्पफलमदत्तादायिभिर्ह्रियते, कलभैर्गन्धहस्तिनस्त्रास्यन्ते, अशुचिम्रक्षितो
मर्कटः परानुपलिम्पति, मर्कटाभिषेको वर्त्तते, पटकोऽष्टादशभिर्जनैराकृष्यते,
महाजनकाय एकत्र
तेन च ते भगवते काश्यपाय तथागताय निवेदिताः, भगवता च व्याकृताः—
भविष्यत्यनागतेऽध्वनि शाक्यमुनिर्नाम तथागतः। तस्य श्रावका विस्तीर्ण-
स्वजनबन्धुवर्गं प्रहाय प्रव्रजिता विहारेषु गृहसंज्ञामुत्पाद्य सङ्गं करिष्यन्ति,
हस्तिनो वातायननिर्गमनपुच्छलग्नवत्। कूपस्वप्नेन तच्छावका एव ब्राह्मण-
गृहपतीनाममभ्युपेत्य धर्मं देशयिष्यन्ति, तेषा श्रोतुकामता न संस्थास्यत
इत्येतद्दर्शयति। सक्तुमुक्ताप्रस्थस्वप्नेन तच्छावका एव सक्तुभिक्षाया अप्यर्था-
येन्द्रियबलबोध्यङ्गादीन् प्रकाशयिष्यन्ति । चन्दनस्वप्नेन तच्छावका एवा-
भावितकायशीलप्रज्ञास्तीर्थ्यमतानि गृहीत्वा बुद्धवचनेन समानीकरिष्यन्तीत्ये-
तद्दर्शयति । आरामस्वप्नेन तच्छावका एवावासमाश्रयं कृत्वा यत्तद् भविष्यति
सङ्घस्य पुष्पं वा फलं वाधिकं वा तद्विक्रीय विक्रीय जीविकां कल्पयिष्यन्ति,
तेन च गृहिणः प्रतिसंस्तरिष्यन्तीत्येतद्दर्शयति । कलभस्वप्नेन तच्छावका
एव दुःशीला पापधर्माणो भविष्यन्ति, ये ते भिक्षवः स्थविराः शीलवन्तः
कल्याणधर्माणस्तानावासेभ्यः प्रवासयिष्यन्तीत्येतद्दर्शयति । अशुचिम्रक्षित-
मर्कटस्वप्नेन तच्छावका एव दुःशोला पापधर्माणः सन्तो ये ते भिक्षवः कल्याणा-
स्तानसद्भिर्दोषैश्चोदयिष्यन्तीत्येतद्दर्शयति । मर्कटाभिषेकस्वप्नेन तच्छावका एव
सामन्तिकाभिषेकं विहारेषु करिष्यन्ति, लोकेऽपि च पण्डका अधिराज्यं कार-
१. ०व्यावृत्तत्वात्—का०।

४२२ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
"करिकूपसक्तुचन्दनकलभारामास्तथा कपेरभिषेकः ।
अशुचिकपिः पटकलहाविति दश दृष्ट्वा नृपेण कृकिणा स्वप्नाः" ॥
नैव चान्तराभविकः कुक्षिं भित्त्वा प्रविशति, अपि तु मातुर्योनिद्वारेण ।
अत एव यमलयोर्यः पश्चात् प्रजायते स ज्यायानुच्यते, यः पूर्वं स कनीयानिति ।
धर्मसूत्रविभाष्यं कथं नीयते-
"वारण त्वमुपगम्य पाण्डरं षड्विषाणरुचिरं चतुष्क्रमम् ।
मातृगर्भशयनं विशेषसम्प्रजानन् ऋषिराश्रमं यथा" ॥
( ) इति ?
नैतदवश्यनेतव्यम् । न ह्येतत् सूत्रम्, न विनयः, नाभिधर्मः; काव्यमेतत् ।
कवीनां च काव्यं समायोजयतां केचिद् भावाः समारोपिता गच्छन्ति ।
अथवा-नेतव्यमेव । यथा अस्य माता स्वप्ने तं प्रविशन्तमद्राक्षीत्, तथा
सोऽपि गाथामकार्षीदिति ।
रूपावचरोऽप्यन्तराभवः सम्पूर्णप्रमाणः सवस्त्रश्च प्रादुर्भवति; अपत्राप्योत्स-
दत्वात् बोधिसत्त्वस्य सवस्त्रः । शुक्लायाश्च भिक्षुण्याः प्रणिधानवशाद् यावन्त-
मेव परिवेष्टिता निर्दग्धा । अन्यो नग्नः; कामधातोरनपत्राप्योत्सदत्वात् ॥
अथ कोऽयं पूर्वकालभवो नाम ?
स पुनर्मरणात् पूर्वं उपपत्तिक्षणात् परः ॥ १३ ॥
भवो हि नामाविशेषेण पञ्चोपादानस्कन्धाः । स एव चतुर्धा भिद्यते-
यिष्यन्ति इत्येतद्दर्शयति । पटस्वप्नेन तच्छासनमेवाष्टादशधाभेदं गमिष्यति,
न च विमुक्तिपटः स्फाटयिष्यत इत्येतद्दर्शयति । कलहस्वप्नेन तच्छ्रावका
एव निकायपरिग्रहात् परस्परं विवादमापत्स्यन्त इत्येतद्दर्शयतीति । संग्रह
श्लोकः-
"करिकूपसक्तुचन्दनकलभारामास्तथा कपेरभिषेकः ।
अशुचिकपिः पटकलहाविति दश दृष्टा नृपेण कृकिणा स्वप्नाः ॥"
( )
अपत्राप्योत्सदत्वात् । अपत्राप्योत्कटत्वात् ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४२३
अन्तराभवो यथोक्तः, उपपत्तिभवो प्रतिसन्धिक्षण एव¹, तस्मात् परेण
मरणक्षणं पर्युदस्यान्यः सर्वो भवः पूर्वकालभवः, चरमक्षणो मरणभवः, यत
ऊर्ध्वमन्तराभवो भवति रूपिषु चेत् सत्त्वेषूपपद्यते ॥ १३ ॥
स चायमन्तराभवः—
सजातिशुद्धदिव्याक्षिदृश्यः
समानजातीयैरेवान्तराभवैर्दृश्यते²। येषां च दिव्यं चक्षुः सुविशुद्धम-
भिज्ञामयं त एनं पश्यन्ति । उपपत्तिचक्षुषा तु न दृश्यते; अत्यर्थमच्छत्वात्³ ।
देवान्तराभविकः सर्वान् पश्यति । मनुष्यप्रेततिर्यङ्नारकान्तराभविकाः पूर्वं
पूर्वमपास्येत्यपरे ।
कर्मर्द्धिवेगवान् ।
उपपत्तिभवः प्रतिसन्धिक्षण एव । तस्मात् परेण प्रतिसन्धिक्षणादन्यो भवः
पूर्वकालभवः । रूपिषु चेत् सत्त्वेषूपपद्यत इति । आरूप्यधातावन्तराभावाद्विदं
विशेषवचनम् ॥ १३ ॥
समानजातीयैरिति । नारकोऽन्तराभवो नारकैरेवान्तराभवैर्दृश्यते । एवं
यावद्देवान्तराभवः देवान्तराभवैरेवेति । सुविशुद्धमिति । एकादशदिव्य-
चक्षुरुपक्षालवर्जितम् । ते पुनरपक्षाला विचिकित्सामनसिकारो कायदौष्ठुल्यं
स्त्यानमिद्धमौद्धत्यमभ्यारभ्य वीर्यमौद्धित्यं छम्भितत्वं नानात्वसंज्ञा अभिजल्पः
अभिध्यायितत्वं ज्ञेयेषु यथासूत्रम् । अभिज्ञामयमिति । अभिज्ञास्वभावभाव-
नामयमित्यर्थः । उपपत्तिप्रतिलम्भिकमपि देवादीनां दिव्यमिष्यते, न तु
सुविशुद्धम् ।
देवान्तराभविकमिति विस्तरः । अपर आहुः । न समानजातीयैवान्तराभवो
दृश्यते, किं तर्हि ? देवान्तराभविकः सर्वान् देवान्तराभविकादीन् पश्यति ।
मनुष्यप्रेततिर्यङ्नारकान्तराभविकाः पूर्वं पूर्वमपास्य । कथम् ? मनुष्यान्तराभविको
देवान्तराभविकं पूर्वमपास्य मनुष्यप्रेततिर्यङ्नारकान्तराभविकान् पश्यति,
प्रेतान्तराभविको देवमनुष्यान्तराभविकौ पूर्वावपास्य प्रेततिर्यङ्नारकान्तरा-
भविकान् पश्यति, एवं यावन्नारकान्तराभविको देवान्तराभविकादीन् पूर्वा-
नपास्य नारकान्तराभविकानेव पश्यति । गतीनामुत्तरोत्तरनिकृष्टत्वादिति ।
१. गतिषु प्रतिसन्धिक्षणः—का० । २ ०भविकै०—का० ।
, ३. जात्यर्थम०—का० ।

४२४ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
ऋद्धिः = आकाशगमनम्, कर्मणा ऋद्धिः कर्मर्द्धिः, तस्या वेगः कर्मर्द्धि-
वेगः = शीघ्रता, सोऽस्यास्तीति कर्मर्द्धिवेगवान् । येनासौ न शक्यो बुद्धैरपि
प्रतिबन्धुम्; कर्मणोऽस्य बलीयत्वात् ।
सकलाक्षः,
समग्रपञ्चेन्द्रियः ।
अप्रतिघवान्,
प्रतिघातः = प्रतिघः, सोऽस्यास्तीति प्रतिघवान्, न प्रतिघवानप्रतिघवान् ।
वज्रादिभिरप्यनिवार्यत्वात् । तथा हि--प्रदीप्तायःपिण्डभेदे तन्मध्यसम्भूतः
किमिरुपलब्धः श्रूयते ।
यस्यां च गतौ स उत्पत्स्यमानस्तस्याः सर्वथा--
अनिवर्त्यः,
न हि कदाचिन्मनुष्यान्तराभवोऽन्तर्धाय देवान्तराभवो भवति, अन्यो वा ।
नियतमनेन--यामेव गतिमधिकृत्याभिनिर्वृत्तस्तस्यामेवोत्पत्तव्यम्, नान्यस्यामिति ।
किं पुनरन्तराभवोऽपि कामावचरः कवलीकारमाहारं भुङ्क्ते ? ओमित्याह ।
न त्वौदारिकम्, किं तर्हि ?
स गन्धभुक् ॥ १४ ॥
अत एव 'गन्धर्वः' इत्युच्यते, धातूनामनेकार्थत्वात् । ह्रस्वत्वं शकन्धु-
कर्कन्धुवत् । अल्पेशाख्यस्तु दुर्गन्धाहारः, महेशाख्यः सुगन्धाहारः ।
अत एव गन्धर्व इति । यतो गन्धगतो गन्धर्वः । गन्धमर्वति भक्षयति
गन्धर्व इत्यर्थः । धातूनामनेकार्थत्वात् । अयमर्वतिर्न केवलं गत्यर्थे वर्तते, किं
तर्हि ? भोजनार्थेऽपीति । गत्यर्थपरिग्रहेऽप्यदोषः । गन्धमर्वति गच्छति भोक्तु-
मिति गन्धर्व इति । ह्रस्वत्वं शकन्धुकर्कन्धुवदिति । कृदन्त इति पररूपनिपात-
नात् शकन्धुकर्कन्धुरिति पररूपसिद्धिर्यथा तथेहापि गन्धर्व इति ।
अल्पेशाख्यः । अनुदारो हीनजातीय इत्यर्थः । ईष्ट इतीशः, अल्प
ईशोऽल्पेशः । अल्पेश इत्याख्या यस्य सोऽल्पेशाख्यः । विपर्ययान्महेशाख्यः ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४२५
कियन्तं कालमवतिष्ठते ?
१. नास्ति नियम इति भदन्तः । यावदुपपत्तिसामग्रीं न लभते नहि
तस्यायुषः पृथगेवाक्षेपः, एकनिकायसभागत्वात् । इतरथा हि तस्यायुषः क्षया-
न्मरणभवः प्रसज्येत ।
यथासुमेरोः स्थलं मांसस्य स्यात् तत् सर्वं वर्षासु किमीणां पूर्येत, किमिदानीं
तत्प्रतीक्षा एव तेषामन्तराभवा आसन्, कुतो वा तदा तेभ्यो गता इति
वक्तव्यम् ? नैतदागतं सूत्रे शास्त्रे वा ।
एवं तु युज्यते—गन्धरसामिगृद्धानामल्पायुषां जन्तूनामन्तो नास्ति ।
ते तं गन्धं घ्रात्वा गन्धरसाभिगृद्धाः कालं कुर्वन्तः क्रिमिनिकायभागोत्पादकं¹
कर्म विबोध्य² तया तृष्णया क्रिमिषूपजायन्त³ इति ।
अथ वा—नूनं तत्प्रत्ययप्रचुर एव काले तत्संवर्त्तनीयानि कर्माणि विपाका-
भिनिर्वृत्तौ वृत्तिं लभन्ते, नान्यत्र । तथा हि चक्रवर्त्तिसंवर्त्तनीये कर्माणि अशीति-
वर्षसहस्रायुषि प्रजायां बहुतरायुषि वा चक्रवर्त्तिनो जायन्ते, नान्यस्याम् ।
एकनिकायसभागादिति । यश्च पूर्वकालभवो यश्चान्तराभवस्तत् प्रापकः,
तयोरेक एव निकायसभागः । अत एकनिकायसभागत्वात् । येनैव कर्मणायुष्येण
पूर्वकालभवस्यायुराक्षिप्यते, तेनैवान्तराभवस्य । इतरथा हि । यदि तस्यान्तरा-
भवायुषः पृथगाक्षेपः स्यात्, तस्याप्यायुषः अन्तराभविकस्य क्षयान्मरणभवः
प्रसज्येत, पूर्वकालभववत् । तस्मान्नास्ति नियम इति भदन्तः ।
ते तं गन्धं घ्रात्वा गन्धरसाभिगृद्धा इति विस्तरः । ते क्षुद्रजन्तवस्तं गन्धं
घ्रात्वा तत्सहचरं चानुभूतं रसमनुस्मृत्य गन्धरसाभिगृद्धाः कालं कुर्वन्तः क्रिमि-
निकायभागोत्पादकं कर्म विबोध्य तया गन्धरसतृष्णया विपाकाभिमुखं कृत्वाऽन्त-
राभवसन्तत्या क्रिमिषूपजायन्त इति । तत्प्रत्ययप्रचुर एव काल इति । क्रिमिप्रत्यय-
प्रचुरे काले तत्संवर्त्तनीयानि कर्माणि क्रिमिसंवर्त्तनीयानि विपाकाभिनिर्वृत्तौ वृत्तिं
लभन्ते । विपाकदानायाभिमुखीभवन्तीत्यर्थः । "सामग्रीं प्राप्य कालं च फलन्ति
खलु देहिनाम्" ( ) इति वचनात् । नान्यत्र । न तत्प्रचुरे काले ।
नान्यस्यामिति । नाल्पायुषि "—*-किन्तुःहिना नोन्जीतिनह्यवत्वात्" (
) इति वचनात् । अत एवेति । यस्माद् विद्यमानान्यपि चक्रवर्त्ति-
१. क्रिमिभावसंवर्त्तनीय—का० । २. प्रबोध्य—का० ।
३. ०पूपद्यन्ते—का० ।

अत एव चोक्तं भगवता—“अचिन्त्यः सत्त्वानां कर्मविपाकः” ( ) इति ।
२. सप्ताहं तिष्ठतीति भदन्तवसुमित्रः । यदि तावता सामग्रीं न लभते
तत्रैव पुनश्च्युत्वा जायन्ते ।
३. सप्ताहानीत्यपरे ।
४. अल्पं कालमिति वैभाषिकाः । स हि सम्भवैषित्वात् सन्धावगत्वा
सन्धिं बध्नातीति यथास्वसमग्राः प्रत्यया भवन्ति । नियतं चानेन—तस्मिन् देशे
तस्यां जातौ जनितव्यं भवति, तदा कर्माण्येव प्रत्ययानां सामग्रीमावहन्ति ।
अथानियतं ततोऽन्यत्र देशे तस्यां जातौ जायते सदृश्यामिति ।
५. अपरे त्वन्यथा—गवामूष्मसु मैथुनस्य प्राचुर्यम्, शरदि शुनाम्,
ऋक्षाणां हेमन्ते, वसन्ते चाश्वानाम् । गवयशृगालखरतरक्षाणां पुनः कालो
नास्तीति येनान्यत्र काले गोषूपपत्तव्यं स गवयेषूपपद्यते, येन श्वसु स शृगालेषु,
येनाश्वेषु स गर्दभेषु, येन ऋक्षेषु स तरक्षूषूपपद्यत इति ।
न त्वस्य निकायभागान्तरभवो नान्यत्र निकायसभागे शक्यमुत्पत्तुमेक-
कर्माक्षेपादिति १ वक्तव्यमेतत् ॥ १४ ॥
स खल्वेष गतिदेशसम्प्राप्त्यर्थं प्रादुर्भूतोऽन्तराभवः—
विपर्यस्तमतिर्याति गतिदेशं रिरंसया ।
संवर्त्तनीयानि कर्माणि विपाकाभिनिवृत्तौ कदाचिदेव वृत्तिं लभन्ते, बहुप्रत्यया-
पेक्षित्वात्, सम्भवैषित्वादुपपत्त्यभिलाषित्वात् ।
कर्माण्येव प्रत्ययानां सामग्रीमावहन्तीति । कर्माधिपत्येनाश्वादीनां प्रसिद्धं
कालमतिक्रम्य कालान्तरेऽपि मैथुनं भवतीति । एककर्माक्षेपादिति । येनैव
कर्मणा गवादिनिकायसभाग आक्षिप्यते, तेनैव कर्मणा तदन्तराभव आक्षिप्यत
इत्यतो वक्तव्यमेतत् । यदुक्तं येनान्यत्र काले गोषूपपत्तव्यं स गवयेषूपपद्यत
इति विस्तरेण । न निकायभेदादेकाक्षेपकत्वं हीयते, तत्कर्मण एकजातीयत्वात्,
गत्याकृतिसंस्थानान्तरापरित्यागाच्च । गतिनियतानां हि कर्मणामुपपत्तिवैचित्र्यं
दृष्टम्, कल्माषपादादिवदिति । नास्त्येष दोष इत्याचार्यसङ्घभद्रः ॥ १४ ॥
“विपर्यस्तमतिः” इति । अनुनयसहगतेन वा चित्तेन यथा विपर्यस्तमति-
१. ॰मेककाम०—का० ।

ते" -> in line 7:
जा - त - ह - र्षो - ऽ - भि - नि - वि - श - ते
In line 7 it is clearly 'अभिनिविशते'.
In line 24:
अ - भि - नि - वि - [?] - [?]
Wait, look at line 24:
Between 'वि' and 'प्रतिष्ठतीत्यर्थः':
Wait, look at the word:
"अभिनिविशंतं"? No!
Wait, look at line 24:
"अभिनिविशते" - wait, look at the character:
Could it be "अभिनिविशते"?
Wait, look at the dot above: there is a dot above 'श' and a dot above 'ते'?
Wait, no, look at the word:
अ भि नि वि शं तं -> wait, look at the bottom of 'तं' vs 'ते':
It has no right loop, it's just 'त'.
Above it, there is a dot AND a stroke?
Actually, let's look at:
Does it say "अभिनिविशते"?
Let's look at the letters:
अ भि नि वि श ते
Wait, why does it look like there might be an anusvara? It's just a broken letter or a small ink mark. But wait, could it be 'अभिनिविशते'?
Yes, "अभिनिविशते प्रतिष्ठतीत्यर्थः" is